Arbo Online

Mensen raken niet zo snel in paniek. Tenminste, dat lijkt de conclusie van het rapport ‘Zelfredzaamheid bij brand’ van het Nederlands Instituut voor Fysieke Veiligheid. Weet u bijvoorbeeld waar 9 van de 10 brandslachtoffers in een bedrijf worden gevonden? In de kantine. Kennelijk hechten werknemers zoveel belang aan rolpatronen dat ze eerst hun lunch willen opeten en dan pas denken aan vluchten. En áls ze dat dan eindelijk doen, maken ze maar zelden gebruik van de nooduitgang. 
 

Maar er is ook een andere kant. Soms raken mensen juist wél in paniek. Om niets. Bijvoorbeeld tijdens de afgelopen Dodenherdenking. Een verwarde man die begon te schreeuwen, een paar vallende hekken en binnen 2 minuten vielen er 62 gewonden.

Stress
Twee tegengestelde reacties dus. Maar volgens Hans Burgers, senior consultant bij Risk Management Control, zijn ze beide goed te verklaren. ‘Normaal neem jij waarschijnlijk rationele beslissingen, maar dat verandert als je wordt geconfronteerd met een stressopwekkende beelden, geluiden of geuren. En die hekken op de Dam deden iedereen natuurlijk denken aan Koninginnedag vorig jaar. Aan de vallende hekken na de actie van Karst T.’

Scripts
Zo’n stressvolle gebeurtenis leidt tot een blokkade van het werkgeheugen, zegt Burgers. ‘Daardoor is het afgelopen met de rationele beslissingen. In plaats daarvan zie je reflexmatig gedrag. Mensen kiezen de meest ingesleten actie uit hun repertoire: het bovenste script uit de zogenoemde ‘beschikbaarheidpiramide’.  Op 4 mei bestond dat script uit: ‘zo snel mogelijk uit de buurt komen’. In een brandend pand zie je vaak een script als: ‘vluchten langs de route waarmee je bekend bent. En dus niet via de nooduitgang.’’

Enschede
Maar zoals gezegd: vaak zijn mensen niet eens bereid om te vluchten. Niet in Enschede, tien jaar geleden, en ook niet in een brandend pand. ‘Dat komt omdat mensen nog geen script hebben ontwikkeld’,  zegt Burgers. ‘Niemand had daar in Enschede nog een vuurwerkfabriek zien ontploffen. En de meesten van ons maar heel weinig echte branden meegemaakt – en wel veel loze meldingen.’

BHV
Hoe kan een BHV’er ervoor zorgen dat mensen bij brand niet in paniek raken, maar wel de benen nemen? Volgens Burgers schuilt de oplossing in een virtuele applicatie, die hij aan het ontwikkelen is, in samenwerking met Vstep uit Rotterdam. ‘Hiermee kunnen we mensen confronteren met brand. En met alle beelden en geluiden die daarbij komen kijken. Van beginnende rookontwikkeling tot een moeder die roept dat haar kind nog in het gebouw zit. Zo leer je mensen – BHV’ers en andere werknemers – om in stressvolle omstandigheden de goede scripts te ontwikkelen. Dat alles gewoon achter de computer.’

Geluidskanon
Overigens heeft die blokkade van het werkgeheugen ook zijn nuttige kanten. Althans voor politie en ME’ers. Die willen bij het beveiligen van grote evenementen gebruik kunnen maken van zogenoemd geluidskanonnen.

Zintuigoverstelpende sensatie
Burgers: ‘Als je hiermee geluidsgolven afschiet op relschoppers, leidt dat tot een ‘zintuigoverstelpende’ sensatie. Hun hersenen raken tijdelijk overbelast en hun werkgeheugen blokkeert. Omdat ze hier nog geen ervaring mee hebben, kunnen ze niet gebruikmaken van een script. Dus worden ze volstrekt apathisch. Tot ze weer bijkomen in een politiecel.'