nieuws

Gedrag: ‘Werknemer te vaak het haasje’

Veilig werken

Te vaak worden uitvoerenden in veiligheidscursussen gehersenspoeld en blijft de rol van leiders onderbelicht. In zijn promotieonderzoek onderzoekt Victor Roggeveen de relatie tussen het gedrag van leiders en veiligheid.  

Gedrag: ‘Werknemer te vaak het haasje’

Het enthousiasme spat er vanaf bij Victor Roggeveen. Als het goed is is deze veiligheidskundige 68 jaar als hij dit jaar aan de Universiteit Leiden zijn promotie beleeft. Onderwerp: de invloed die het gedrag van leiders op veiligheid heeft. “Ik analyseer de data nu nog door onder meer taak-, relatie- en zelf-georiënteerd gedrag van leiders te onderscheiden.  Elke dag wordt iets duidelijker welk gedrag welke invloed heeft op veiligheid. Tijdens de Praktijkdag Grip op Gedrag op 5 juni presenteer ik de resultaten.” Speculeren heeft nu geen zin. Toch leggen we hem voor dat het waarschijnlijk is dat de taakgerichte en /of de zelfgerichte leider voor meer onveiligheid zorgt. Want ‘targets’ boven alles. “Ik wil er nog niets over kwijt, dat doe ik tijdens de Praktijkdag. Maar ik wil je alvast wel vertellen dat het een heel verrassende uitkomst is.”

You keep me out of jail

Roggeveen spreekt met gezag. Via een digitale vragenlijst raadpleegde hij voor zijn onderzoek 4137 mensen uit zes sectoren. Dat leverde een Excel-bestand met om en de nabij 400.000 antwoorden op. De definities van leiderschap leende hij uit de organisatiepsychologie en het gezonde verstand en ervaring kent zijn oorsprong in zijn veertigjarige ervaring als veiligheidskundige. “Ik begon ooit in de offshore. En mijn eerste taakomschrijving daar luidde: ‘Victor, you keep me out of jail.’ Op die basis heb ik er 10 jaar gewerkt. De veiligheidskunde is vooral gebaseerd op wat mag en wat niet mag: compliance. Dat zie je ook terug in de opleidingen. ‘The show must go on.’ Op boetes zitten bedrijven niet te wachten. De Arbowet is de bijbel, het BRZO is heilig bij hoogrisicobedrijven.”

‘De veiligheidskunde is vooral gebaseerd op wat mag en wat niet mag’

Roggeveen zegt dat die compliance hem niet kan boeien. Bij hem ging en gaat het meer om de overtuiging dat er geen ongelukken mogen gebeuren en dat bedrijfsprocessen ongestoord moeten verlopen, zodat mensen veilig blijven.

Onderzoeksproject en boek Veiligheidskunde

Bijna met pensioen vond hij dat er toch nog wat aan het vak en in zijn beroepsmatige leven ontbrak. En dat leverde uiteindelijk dit onderzoeksproject op dat bijna vijf jaar in beslag nam. In de veiligheidskunde ontbreekt vaak een wetenschappelijke basis, meent Roggeveen. Slechts een op de vijfentwintig leden van de NVVK heeft een post-academische veiligheidskundige achtergrond. Niet dat een titel alles zegt, maar vier procent is wel wat weinig. “Het gaat me te ver om te stellen dat we maar wat aan rommelen, maar toch, we adviseren vaak op basis van onderbuikgevoel en praktijkervaring, niet omdat onze adviezen wetenschappelijk bewezen tot de beoogde resultaten leiden.”

En in zijn beroepsmatige leven liep hij bij toeval, dat volgens Roggeveen overigens niet bestaat, tegen professor Ferdinand Mertens aan, hoofdredacteur van het boek ‘Methodische aspecten van onderzoek naar ongevallen’ dat besproken werd tijdens het NVVK-congres in 2013. “Ik had al langer plannen om zelf een boek te schrijven over veiligheidskunde. Daar kwam maar niets van. Mertens zei me dat dit kwam omdat ik geen doel had en gaf me het nummer van het Dual PhD Centre van de Universiteit Leiden.”

Wat de klant van je verwacht

Daar vond Roggeveen collega promovendi (de meeste naast hun baan) de energie en de passie hebben om promotieonderzoek te doen. Begeleid door promotores die van deze in de praktijk ervaren mensen een kritische houding kunnen verwachten. “Ik ben de klant hé? En dus verwacht ik hetzelfde van hen als van mij werd verwacht toen ik nog adviseur was.”

Als adviseur wordt je speelruimte in hoge mate bepaald door wat de klant van je verwacht, erkent Roggeveen. Er is namelijk niemand zo afhankelijk als de ‘onafhankelijke’ ondernemer. In de veiligheidskunde zijn ethiek en een rechte rug dan ook belangrijke eigenschappen. Zeker in een vakgebied waar compliance en angst voor juridische procedures leidend kunnen zijn, zo stelt hij.  Vanuit die overtuiging werd het onderwerp voor zijn onderzoek geboren.

In organisaties kunnen onderlinge verhoudingen van invloed zijn’

“Als techneut loop je in de praktijk vaak tegen organisatorische aspecten aan die de veiligheid belemmeren. In organisaties kunnen onderlinge relaties en verhoudingen van grote invloed zijn. Daar wordt iedere veiligheidskundige vroeg of laat mee geconfronteerd. En daar moet je dus wat van vinden en iets mee kunnen. Maar een wetenschappelijke leidraad is er niet. Tot nu toe heb ik geen school gevonden waar ze je dat aanleren. Toch dien je met een oplossing te komen, simpelweg omdat de opdrachtgever het van je verwacht. Dan ga je dus te rade bij je onderbuik. Daar heeft die kennis, affiniteit en jouw praktijkervaring zich verzameld. Vaak lukt het je wel om op intuïtie en gevoel een zinvol advies te geven.”

64 leiders die door hun gedrag invloed hadden 19 ongevallen

Dat gevoel had hem eerder geen windeieren gelegd toen Advisafe werd gevraagd Jop Groeneweg te ondersteunen bij de ontwikkeling van de Tripod-methode die de kwetsbaarheid van arbeidsomstandigheden in kaart kan brengen. “We waren partner in de ontwikkeling van deze methode met als basis weliswaar ervaringen en verwachtingen, maar als adviseur kun je niet wetenschappelijk aantonen dat iets werkt. Je kunt wel proberen een voorspelling te doen. Met Tripod Delta zou dat kunnen.

Het was Jop Groenewegs promotieonderzoek. Shell vroeg op basis van ‘no cure no pay’ aan dit onderzoek bij te dragen. Wij verzamelden en verwerkten de data voor hem. Het onderzoek leidde tot succesvolle wetenschappelijk onderbouwde resultaten, waaronder Jops prachtige boek Controlling the Controllable. Het werd dus ’cure’ en als ‘pay’ mocht Advisafe de methode exclusief wereldwijd uitrollen. Ik heb het werk bij Advisafe met veel plezier gedaan, maar in 2000 heb ik mijn aandelen overgedragen en kon ik mij richten op andere zaken, waaronder het voorzitterschap van de NVVK en een nieuwe rol als onafhankelijk adviseur. En nu dus als promovendus.”

In dat kader benaderde hij ook Tripod-onderzoekers en ontving hun analyses van 19 ernstige ongevallen. In die analyses werden 64 leiders geïdentificeerd die door hun gedrag invloed hadden gehad op het ontstaan van die 19 ongevallen. “Je hoort vaak dat leiders bepalen of medewerkers zich veilig of onveilig gedragen. Operationele medewerkers worden naar cursussen gestuurd en  gehersenspoeld, zodat ze als ‘veiligheidsbewuste’ mensen terugkeren naar hun werkplek. Maar ik zie op die cursussen alleen maar volgers en geen of zeer weinig leiders.”

De werknemer is het haasje

Maar hoe kun je nu stellen dat de veiligheid van een bedrijf afhangt van de rol van de leider, terwijl je de nadruk legt op het gedrag van de volgers?, vraagt Roggeveen zich af. “Na een onverwachte gebeurtenis met letsel, schade of productieverlies gebeurt precies hetzelfde. Als daar geen professionele analyse op wordt los gelaten, is de werknemer die op de verkeerde knop drukte gegarandeerd het haasje. Welke theorie ligt hieraan ten grondslag? Of is het simpelweg een gevolg van machtsverhoudingen? Dat intrigeert me en daar haal ik de energie voor dit onderzoek uit.”

Intuïtie en gevoel zijn in ons vak net zo belangrijk als de theorie’

Het uiteindelijke doel van Roggeveen is dat zijn onderzoek navolging krijgt en dat de bevindingen wortel schieten in veiligheidskundige opleidingen. “Er ligt straks een wetenschappelijk kader dat de invloed van leiders op veiligheid laat zien. Dat betekent niet dat Fingerspitzengefühl genegeerd mag worden. Intuïtie en gevoel zijn in ons vak net zo belangrijk als de theorie. Zonder gevoel geen aansluiting met de realiteit op operationeel niveau, maar zonder theoretische onderbouwing word je niet serieus genomen in de directiekamer. Wie zijn adviezen opgevolgd wil zien, leunt op beide.”

> Tijdens de praktijkdag Grip op Gedrag presenteert Victor Roggeveen de resultaten van zijn onderzoek naar Veiligheid en leiderschap.

Reageer op dit artikel