artikel

Overzichtsverlies dreigt bij mentale werkbelasting

Geen categorie

Onderzoek naar factoren die het verlies van overzicht in de hand werken, was nog niet verricht. Reden voor de Koninklijke Marine om daar verandering in te brengen. Het initiatief resulteerde in een AIO-project: een samenwerkingsverband met de Universiteit van Amsterdam (UvA)en TNO Technische Menskunde. Het onderzoek richtte zich vooral op situaties in beroepen waar mensen in een dynamische omgeving met veel (systeem)informatiebronnen opereren, zoals bestuurders van transportmiddelen, verkeersleiders en operators in de procesindustrie. Maar ook in andere branches hebben werknemers te maken met het behouden van overzicht over een veelheid aan continu veranderende informatie. Te denken valt aan functies bij de brandweer, politie, rij-instructeurs, groepsleiders, et cetera. In al deze beroepen kan het veronachtzamen van informatie leiden tot overzichtsverlies, waardoor situaties uit de hand kunnen lopen zonder dat er tijdig wordt ingegrepen. Uiteraard verschilt de rampzaligheid van de gevolgen van overzichtsverlies van beroep

 

In het onderzoek is de rol van diverse factoren die het overzicht kunnen beinvloeden, onderzocht met behulp van een aantal experimenten. Hierbij zijn zowel abstracte gecomputeriseerde tests gebruikt als speciaal ontwikkelde tests op een brugsimulator, die heel realistisch het navigeren op een schip na bootsen.

 

In al deze experimenten hadden de proefpersonen de verantwoording voor een primaire monitoring- taak. In de gecomputeriseerde tests bestond deze taak uit het controleren van de temperatuur van brandstoftanks of het voorkomen dat mijnen in een mijnenzee zouden exploderen. In de brugsimulatortests bestond de primaire taak uit het navigeren van het schip (tussen de boeienlijnen in het vaarwater blijven om te voorkomen dat het schip aan de grond loopt).

 

Naast deze primaire taak werden de proefpersonen afgeleid door secundaire taken, die de potentie hadden om hen bezig te houden. Dit kon het oplossen van een probleem zijn (het oplossen van een soort puzzel in de computertests), of het afhandelen van incidenten (in de brugsimulatortests). Proefpersonen werden geinstrueerd om beide taken zo goed mogelijk uit te voeren, maar het veronachtzamen van de primaire taak moest te allen tijde worden voorkomen. Wel konden zij tussen beide taken zo vaak wisselen als ze maar wilden. Een aantal van deze tests is uitgevoerd met studenten van de UvA, maar het merendeel is afgenomen bij ervaren zeeofficieren van de Koninklijke Marine. Aan ieder experiment werkten zo ’n dertig tot zeventig personen mee. In totaal ging het om zo ’n honderd marineofficieren en ongeveer zeventig studenten.

 

De eerste onderzoeksvraag was of informatie die veel aandacht vergt, zoals het oplossen van problemen of het verwerken van nieuwe of onbekende informatie, de kans op aandachtsvernauwing en overzichtsverlies meetbaar verhoogt. Zowel uit de experimenten met de gecomputeriseerde tests als op de brugsimulator bleek dit inderdaad het geval. Bovendien, hoe moeilijker de afleidende taak, hoe groter de kans op overzichtsverlies. Overzichtsverlies bleek in elk geval samen te hangen met een verhoogde mentale werkbelasting. De kans op overzichtsverlies bleek af te nemen als de operators bekend waren met de informatie in hun omgeving. tot beroep en van situatie tot situatie. De resultaten van dit onderzoek kunnen dus, in algemene termen, van belang zijn voor beroepen waarin mensen meerdere zaken in de gaten moeten houden.

 

Ook waren ze beter in staat het overzicht te behouden als ze frequent en gestructureerd hun aandacht tussen de diverse informatiebronnen verdeelden. In het onderzoek is daarnaast de vraag gesteld of sommigen beter in staat zijn tot het behouden van overzicht dan anderen. Hiertoe werden de individuele prestaties van wachtofficieren in twee verschillende tests met elkaar vergeleken. Bij twee vergelijkbare testsituaties vertoonde 69 procent van de operators een consistent vermogen om al dan niet overzicht te kunnen behouden. Op basis hiervan werd inderdaad bewijs gevonden dat het behouden van overzicht een individuele eigenschap is, zolang de basale karakteristieken van de taken tussen de verschillende situaties maar overeenkomen.

 

Een derde aspect dat is onderzocht, was de invloed van de psychologische toestand van de operator – zoals motivatie en vermoeidheid – op het kunnen behouden van overzicht. Operators die extrinsiek werden gemotiveerd (door middel van financiele middelen)om al hun taken goed uit te voeren en zo het overzicht te bewaren, vertoonden meer preoccupatie met afleidende taken dan operators die intrinsiek gemotiveerd waren. Ook kwam uit het onderzoek naar voren dat ervaren marineofficieren na 21 uur zonder slaap geen grotere kans op overzichtsverlies hadden dan ‘s morgens in uitgeruste toestand. Wel vergrootten de operators in vermoeide toestand de veiligheidsmarges bij het passeren van andere schepen. Daarnaast onderbraken marineofficieren die het meest vermoeid waren, minder vaak hun huidige taak om andere informatiebronnen te monitoren. Dit gedrag kan een indicatie zijn van beginnende aandachtsvernauwing en overzichtsverlies door vermoeidheid.

 

De wetenschap dat overzichtsverlies gemakkelijker optreedt bij het verwerken van moeilijke, complexe, onduidelijke of onbekende informatie, is een belangrijk uitgangspunt voor maatregelen tegen overzichtsverlies. Als operators met dergelijke informatie te maken krijgen, moeten zij taken kunnen delegeren om hun aandacht voor bepaalde informatie niet ten koste te laten gaan van het overzicht. In bepaalde situaties kunnen intelligente ondersteuningssystemen wellicht een steentje bijdragen door informatie in ‘hapklare brokken ’ en in aangepaste hoeveelheden aan te bieden. Dergelijke maatregelen vragen echter wel om een correcte inschatting van potentieel gevaarlijke situaties. Trainingen kunnen wellicht uitkomst bieden in het vergroten van de bekendheid met dergelijke situaties. Daarmee wordt naar verwachting ook bereikt dat deze situaties minder aandacht in beslag nemen omdat ze kunnen wor den afgehandeld op basis van eerder geleerde vaardigheden en regels. De bevinding dat sommige mensen beter zijn in het behouden van overzicht dan andere, afhankelijk van de karakteristieken van de taak, biedt perspectief voor de selectie van personeel. Hierbij is het dan wel van belang dat de selectietests specifiek uitgaan van de taakkarakteristieken waar de toekomstige operator daadwerkelijk mee te maken krijgt. Ook is het nodig dat de prestatiematen van de selectietest en de uiteindelijke realistische werksituatie overeenkomen. Dit is echter lastig te verwezenlijken omdat realistische situaties in dynamische systemen niet altijd dezelfde vaardigheden vergen.

 

Uit het onderzoek is tevens gebleken dat het kunnen behouden van overzicht wordt beinvloed door de psychologische toestand van de operator. In dit verband blijkt algemene intrinsieke motivatie om alle relevante taken goed en tijdig uit te voeren de beste conditie om goed overzicht te kunnen houden. Externe bekrachtigers hebben daarentegen lang niet altijd het gewenste resultaat omdat ze niet direct motiveren voor een goede taakuitvoering, maar veel meer stimuleren om zo veel mogelijk te verdienen of zo weinig mogelijk te verliezen. Wat betreft de effecten van vermoeidheid op het kunnen houden van overzicht is nog geen eenduidig beeld naar voren gekomen. Het vermoeden bestaat dat het overzicht wel degelijk wordt aangetast door vermoeidheid, maar hiervoor is meer onderzoek noodzakelijk. Vermoeidheid blijft echter, ook om andere redenen, een toestand die op de werkvloer zo veel mogelijk moet worden vermeden. Dit is eigenlijk alleen te bereiken door voldoende uren aaneengesloten nachtrust en voldoende pauzes.

 

Aarts L. T. (2004), Overview maintenance in manmachi ne envi ronments. Applications in ship navigation . Academisch proefschrift, Universiteit van Amsterdam. Een exemplaar van het proefschrift of de Nederlandse samenvatting is op te vragen via: Letty. Aarts@SWOV. nl

 

Reageer op dit artikel