artikel

Maak meer ruimte voor rust in de RI&E

RIE

Nederland kent steeds meer een 24-uurseconomie. Toch besteden de meeste RI&E’s niet of nauwelijks aandacht aan werk- en rusttijden. Opmerkelijk, want onregelmatig werken brengt veiligheids- en gezondheidsrisico’s met zich mee. Hoe maakt u meer ruimte voor rust in de RI&E?

Maak meer ruimte voor rust in de RI&E

De werk- en rusttijden in Nederland zijn geregeld in de Arbeidstijdenwet. In principe geldt de Arbeidstijdenwet voor iedereen van 18 jaar en ouder die voor een werkgever werkt.

De Arbeidstijdenwet bevat normen over hoeveel uren werknemers in een zekere periode (dienst, week) maximaal mogen werken en welke minimale rusttijden dan vereist zijn. Daarnaast is er regelgeving over onderwerpen als pauzes, zondagsarbeid, consignatie, en dergelijke.

> LEES OOK: Regels nachtwerk blijven zoals ze zijn

Voor werk- en rusttijdenbeleid en het uitvoeren van een risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E) is aangesloten bij de Arbeidsomstandighedenwet. De werktijden maken daarmee integraal deel uit van de RI&E (Bron: Arbo en Beleid 2016. Den Haag: Inspectie SZW, 2016).

Biologische klok niet ingesteld op ’s nachts werken

Onregelmatig werken – met name in de nacht – levert risico’s op voor de gezondheid en het welzijn van werknemers. Dit komt door onze biologische klok, die niet is ingesteld op ’s nachts werken. Diezelfde biologische klok zorgt ervoor dat een groot aantal essentiële lichaamsprocessen verloopt volgens een vast 24-uursritme. Dit 24-uursritme heet ook wel het ‘circadiane ritme’ en is belangrijk voor het goed functioneren van het lichaam. Voorbeelden hiervan zijn hormoonspiegels, de lichaamstemperatuur en de slaap-waakcyclus.

> LEES OOK: Is nachtwerk echt nodig?

Activiteiten in de late avond en nacht verstoren het bioritme (Bron: Van Dongen, H.P.A., Dinges, D.F. Circadian Rhythms in Fatigue, Alertness and Performance, 2000). Want onze hormonen proberen zich aan te passen aan het veranderde ritme. Daardoor raakt het ritme los van de normale dag- en nachtritmiek (we noemen dit desynchronisatie) en werken de hormonen niet meer goed samen. Als gevolg hiervan kunnen vermoeidheidsklachten, hoofdpijn en spijsverteringsklachten optreden.

Geen risico’s voor dagwerkers?

  • Medewerkers die regelmatig ’s nachts werken lopen de meeste (gezondheids)risico’s. Toch is ook aandacht nodig voor mensen die overdag werken.
  • Woon-werkverkeer: een reistijd van 2 uur per dag bovenop de werkdag is gangbaar. Met fileleed kan dit oplopen tot 3 à 4 uur per dag. Zeker voor mensen die een 9-urige werkdag draaien in een 36-urige werkweek worden de dagen daarmee erg lang.
  • Pauze: veel mensen gaan door als ze het druk hebben en slaan (lunch)pauzes over. Dit komt de productiviteit niet ten goede. Enkele (korte) pauzes per dag verhogen de productiviteit van medewerkers fors.
  • Thuiswerken: er zijn steeds meer mogelijkheden om thuis te werken. Op zich prima, maar het risico bestaat dat werk en privé erg door elkaar gaan lopen en mensen niet meer loskomen van hun werk.

Sterk verband tussen nachtwerk en slaapproblemen

Volgens de Gezondheidsraad blijkt uit vele onderzoeken dat werken in ploegendiensten of nachtwerk kan leiden tot een verhoogde kans op diabetes type 2, hart- en vaatziekten, maag- en darmklachten en slaapproblemen. Want er bestaat een sterk verband tussen nachtwerk en slaapproblemen. Denk maar aan verkorte slaapduur, verslechterde slaapkwaliteit en vermoeidheid. Dit soort problemen komen naar schatting anderhalf tot ruim tweemaal vaker voor bij nachtwerkers dan bij dagwerkers (Bron: Gezondheidsraad. Gezondheidsrisico’s door nachtwerk. Den Haag: Gezondheidsraad, 2017; publicatienr. 2017/17).

> LEES OOK: Nu bewezen: nachtwerk schaadt gezondheid

Vermoeidheid gaat niet alleen over zich fysiek moe voelen, maar ook over een verminderde mate van alertheid, concentratie en inschattingsvermogen van complexe situaties. Daarnaast komt obesitas relatief vaak voor bij medewerkers die onregelmatig werken. Dit heeft te maken met de verstoring van de bioritmen in combinatie met een minder gezonde leefstijl. Want met name ’s nachts eten en drinken mensen vaak minder gezond.

> LEES OOK: Pas op, nachtwerkers achter het stuur

Het (ploegen)rooster heeft daarnaast een belangrijk effect op het sociale en gezinsleven. Want als iemand vaak werkt op tijden dat de meeste andere mensen vrij zijn, is afspraken maken zonder de agenda’s te trekken vrijwel niet te doen.

meer aandacht voor werk- en rusttijden in de RIE

Belangrijke vragen over werk- en rusttijden voor RI&E

Gezien de risico’s is meer aandacht voor werk- en rusttijden gerechtvaardigd. De volgende vragen zijn wellicht relevant in het kader van een RI&E.

Beleid

In hoeverre is er een beleid over werk- en rusttijden? Welke regels zijn er afgesproken (in de cao of met de ondernemingsraad)? Is er aandacht voor kwetsbare groepen, zoals zwangere vrouwen, jeugdige en oudere medewerkers? Of medewerkers van wie de aard van het werk bijzondere risico’s kent, zodat de duur van (nacht)diensten moet worden beperkt?

Roostervormen

Op welke afdelingen werkt men met ploegenroosters (drie-, vier- of vijfploegs) of met periodiek gemaakte dienstroosters (wisseldiensten)? Wat is de arbeidsduur bij de verschillende roostertypes? Wat zijn de wisseltijdstippen? Welke klachten ervaren medewerkers?

Planning en registratie

Hoe ziet het roosterproces eruit? Wie beslist er bijvoorbeeld over dienstwijzigingen? Hoe houdt men rekening met wensen van medewerkers? Welk planningssysteem gebruikt men? Hoe worden werktijden geregistreerd en hoe controleert men op de normen van de Arbeidstijdenwet?

Werktijden

Kijk naar de gerealiseerde werktijden. Wat zijn risicovolle diensten (bijvoorbeeld erg vroeg of laat)? Als er veel overwerk, ruilingen of andere verschuivingen zijn, is de kans op problematiek en overtredingen groter. Check of er tussen diensten minimaal 11 uur en op weekbasis minimaal 36 uur rust in het rooster zit.

Bijzondere diensten en pauzes

Extra alertheid is geboden bij bijzondere diensten: gebroken diensten, slaapdiensten en consignatie- of piketdiensten. Voor het laatste gelden specifieke (ingewikkelde) normen. Check de frequentie en duur van oproepen tijdens consignatie.
Hebben medewerkers de gelegenheid om pauze te nemen? Als zij meer dan 5,5 uur achter elkaar werken, hebben medewerkers recht op een pauze van een half uur. Tijdens die pauze zijn zij ook echt ‘vrij’ van werk.

> LEES OOK: Zo vergeet u niets in de RI&E

Weetjes over vermoeidheid

Enkele interessante weetjes over vermoeidheid en veiligheid (Bron: FNV Bondgenoten. Licht op de nacht, rapport nachtarbeid en gezondheidsbeleid, 2013).

  • Het prestatievermogen van medewerkers is rechtstreeks gekoppeld aan de activiteit van de biologische klok en onze lichaamstemperatuur. Overdag presteren we duidelijk beter dan ’s nachts.
  • Na 17 tot 18 uur zonder slaap presteren proefpersonen even slecht of slechter dan mensen met een alcoholpercentage van 0,05 procent in hun bloed (Bron: Drew Dawson & Kathryn Reid. Fatigue, alcohol and performance impairment. Nature 388 (235), 1997).
  • Enkele grote rampen –Tsjernobyl, de giframp in Bhopal en met de olietanker Exxon Valdez – lijken in verband te staan met (over)vermoeidheid.
  • Het veiligheidsrisico neemt toe naarmate er meer opeenvolgende nachtdiensten worden gedraaid. Het veiligheidsrisico neemt ook toe als een dienst langer duurt dan 10 uur.
  • Medewerkers die na een nachtdienst naar huis rijden lopen een groter risico op (eenzijdige) auto-ongelukken.

Preventieve maatregelen voor betere werk- en rusttijden

Bronmaatregelen, dus maatregelen gericht op het wegnemen van belastende factoren, zijn nauwelijks mogelijk. Wel kunnen we verschillende preventieve maatregelen nemen.

> LEES OOK: Zo beperkt u de impact van nachtwerk

  • Beperk werken in de nachtelijke uren waar mogelijk.
  • Hanteer een lagere arbeidsduur bij zwaardere roostervormen, voor meer hersteltijd.
  • Gebruik roosters met een snelle voorwaartse rotatie, die zijn gezonder. Dit betekent: niet te veel gelijksoortige diensten achter elkaar en een volgorde van ‘vroeg’ naar ‘laat’ naar ‘nacht’.
  • Organiseer voorlichting over voeding en andere leefstijlaspecten. Gebleken is dat een andere samenstelling van de voeding (meer eiwitten, minder koolhydraten) kan zorgen voor een verbeterde alertheid. Ook kennis en tips over slaap zijn nuttig.
  • Creëer mogelijkheden tijdens de (nacht)dienst voor een korte powernap. Een korte slaap (niet langer dan 20 minuten) verhoogt de alertheid (Bron: Huub Pennock in Arbo Magazine. Het nieuwe dutten, de powernap, november 2011).
  • Zorg voor betere voorzieningen op het gebied van ontspanningsruimtes en maaltijden. In veel organisaties is een snack uit een automaat het hoogst haalbare buiten kantoortijden.
  • Bied de medewerkers een periodiek arbeidsgezondheidskundig onderzoek (PAGO) aan.

Martin Bos | arbeids- en organisatieadviseur bij Arbo Unie, houdt zich onder andere bezig met werktijden en werkstress

 

> TIP: Bijblijven met arbowetgeving en -jurisprudentie? Kom naar de Arbo Actualiteitendag!

meer aandacht voor werk- en rusttijden in de RIE

Reageer op dit artikel