nieuws

‘De werknemer is te vaak het haasje’

Veilig werken

Te vaak worden uitvoerenden in veiligheidscursussen gehersenspoeld en blijft de rol van leiders onderbelicht. In zijn promotieonderzoek onderzoekt Victor Roggeveen de relatie tussen het gedrag van leiders en veiligheid.  

‘De werknemer is te vaak het haasje’

Het enthousiasme spat er vanaf bij Victor Roggeveen. Op 68-jarige leeftijd is deze veiligheidskundige gepromoveerd aan de Universiteit Leiden. Onderwerp: de invloed die het gedrag van leiders op veiligheid heeft.

“Voor mijn onderzoek heb ik data geanalyseerd door onder meer taak-, relatie- en zelf-georiënteerd gedrag van leiders te onderscheiden. Daardoor is steeds duidelijker  geworden welk gedrag welke invloed heeft op veiligheid.”

Eerste taakomschrijving: ‘Victor, you keep me out of jail’

Roggeveen spreekt met gezag. Want via een digitale vragenlijst heeft hij voor zijn onderzoek 4.137 mensen geraadpleegd uit zes sectoren. Dat leverde een Excel-bestand met om en de nabij 400.000 antwoorden op. De definities van leiderschap leende hij uit de organisatiepsychologie. En het gezonde verstand en de ervaring kennen hun oorsprong in zijn 40 jaar ervaring als veiligheidskundige.

De Arbowet is de bijbel, het Brzo is heilig bij hoogrisicobedrijven

“Ik begon ooit in de offshore. Mijn eerste taakomschrijving daar luidde: ‘Victor, you keep me out of jail.’ Op die basis heb ik er tien jaar gewerkt. De veiligheidskunde is vooral gebaseerd op wat mag en wat niet mag: compliance. Dat zie je ook terug in de opleidingen. ‘The show must go on.’ Op boetes zitten bedrijven niet te wachten. De Arbowet is de bijbel, het Brzo is heilig bij hoogrisicobedrijven.”

> LEES OOK: Dit zijn de boetes bij de nieuwe Arbowet

Roggeveen zegt dat die compliance hem niet kan boeien. Bij hem ging en gaat het meer om de overtuiging dat er geen ongelukken mogen gebeuren en dat bedrijfsprocessen ongestoord moeten verlopen, zodat mensen veilig blijven.

> LEES OOK: Het wat & hoe van veilig en gezond werken

In veiligheidskunde ontbreekt vaak wetenschappelijke basis

Bijna met pensioen vond Roggeveen dat er toch nog wat aan het vak en in zijn beroepsmatige leven ontbrak. Dat leverde uiteindelijk dit onderzoeksproject op dat bijna vijf jaar in beslag nam. In de veiligheidskunde ontbreekt vaak een wetenschappelijke basis, meent Roggeveen. Slechts één op de vijfentwintig leden van de NVVK heeft een postacademische veiligheidskundige achtergrond. “Niet dat een titel alles zegt, maar vier procent is wel wat weinig. Het gaat me te ver om te stellen dat we maar wat aan rommelen, maar toch … We adviseren vaak op basis van onderbuikgevoel en praktijkervaring, niet omdat onze adviezen wetenschappelijk bewezen tot de beoogde resultaten leiden.”

In zijn beroepsmatige leven liep Roggeveen bij toeval, dat volgens hem overigens niet bestaat, tegen professor Ferdinand Mertens aan. Mertens is hoofdredacteur van het boek ‘Methodische aspecten van onderzoek naar ongevallen’ dat werd besproken tijdens het NVVK-congres in 2013. “Ik had al langer plannen om zelf een boek te schrijven over veiligheidskunde. Daar kwam maar niets van. Mertens zei me dat dit kwam omdat ik geen doel had en gaf me het nummer van het Dual PhD Centre van de Universiteit Leiden.”

Verwachting klant bepaalt in hoge mate speelruimte adviseur

Daar vond Roggeveen collega-promovendi die (de meesten naast hun baan) de energie en de passie hebben om promotieonderzoek te doen. Begeleid door promotors die van deze in de praktijk ervaren mensen een kritische houding kunnen verwachten. “Ik ben de klant hè? Dus verwacht ik hetzelfde van hen als van mij werd verwacht toen ik nog adviseur was.”

Als adviseur bepaalt de verwachting van de klant in hoge mate je speelruimte, erkent Roggeveen. Want er is namelijk niemand zo afhankelijk als de ‘onafhankelijke’ ondernemer. In de veiligheidskunde zijn ethiek en een rechte rug dan ook belangrijke eigenschappen. Zeker in een vakgebied waar compliance en angst voor juridische procedures leidend kunnen zijn, zo stelt hij.  Vanuit die overtuiging werd het onderwerp voor zijn onderzoek geboren.

In organisaties kunnen onderlinge verhoudingen van invloed zijn

“Als techneut loop je in de praktijk vaak tegen organisatorische aspecten aan die de veiligheid belemmeren. In organisaties kunnen onderlinge relaties en verhoudingen van grote invloed zijn. Daar wordt iedere veiligheidskundige vroeg of laat mee geconfronteerd. Daar moet je dus wat van vinden en iets mee kunnen. Maar een wetenschappelijke leidraad is er niet. Tot nu toe heb ik geen school gevonden waar ze je dat aanleren. Toch moet je met een oplossing komen, simpelweg omdat de opdrachtgever dat van je verwacht. Dus ga je te rade bij je onderbuik. Want daar heeft jouw kennis, affiniteit en praktijkervaring zich verzameld. Vaak lukt het wel om vanuit intuïtie en gevoel een zinvol advies te geven.”

> TIP: Kom van 15 mei t/m 19 juni 2019 naar de Nyenrode collegereeks Nieuwe perspectieven op veiligheid

leiders

64 leiders die door hun gedrag invloed hadden op 19 ongevallen

Dat gevoel had hem eerder geen windeieren gelegd toen Advisafe werd gevraagd Jop Groeneweg te ondersteunen bij de ontwikkeling van de Tripod-methode die de kwetsbaarheid van arbeidsomstandigheden in kaart kan brengen. “We waren partner in de ontwikkeling van deze methode. Met als basis weliswaar ervaringen en verwachtingen, maar als adviseur kun je niet wetenschappelijk aantonen dat iets werkt. Je kunt wel proberen een voorspelling te doen. Met Tripod Delta zou dat kunnen.

Het was Jop Groenewegs promotieonderzoek. Shell vroeg op basis van ‘no cure no pay’ aan dit onderzoek bij te dragen. Wij verzamelden en verwerkten de data voor hem. Het onderzoek leidde tot succesvolle, wetenschappelijk onderbouwde resultaten, waaronder Jops prachtige boek Controlling the Controllable. Het werd dus ’cure’ en als ‘pay’ mocht Advisafe de methode exclusief wereldwijd uitrollen. Ik heb het werk bij Advisafe met veel plezier gedaan, maar in 2000 heb ik mijn aandelen overgedragen. Toen kon ik mij richten op andere zaken, waaronder het voorzitterschap van de NVVK en een nieuwe rol als onafhankelijk adviseur. En nu dus als promovendus.”

Werknemer die op verkeerde knop drukt, is het haasje

In dat kader benaderde hij ook Tripod-onderzoekers en ontving hij hun analyses van 19 ernstige ongevallen. Die analyses identificeerden 64 leiders die door hun gedrag invloed hadden gehad op het ontstaan van die 19 ongevallen. “Je hoort vaak dat leiders bepalen of medewerkers zich veilig of onveilig gedragen. Operationele medewerkers worden naar cursussen gestuurd en gehersenspoeld zodat ze als ‘veiligheidsbewuste’ mensen terugkeren naar hun werkplek. Maar ik zie op die cursussen alleen maar volgers en geen of zeer weinig leiders.”

Intuïtie en gevoel zijn in ons vak net zo belangrijk als de theorie

Hoe kun je nu stellen dat de veiligheid van een bedrijf afhangt van de rol van de leider, terwijl je de nadruk legt op het gedrag van de volgers?, vraagt Roggeveen zich af. “Na een onverwachte gebeurtenis met letsel, schade of productieverlies gebeurt precies hetzelfde. Als een bedrijf daar geen professionele analyse op loslaat, is de werknemer die op de verkeerde knop drukte gegarandeerd het haasje. Welke theorie ligt hieraan ten grondslag? Of is het simpelweg een gevolg van machtsverhoudingen? Dat intrigeert me en daar haal ik de energie voor dit onderzoek uit.”

> LEES OOK: Informeel leiderschap, dit doet het voor veilig gedrag

Roggeveens uiteindelijke doel is dat zijn onderzoek navolging krijgt en de bevindingen wortel schieten in veiligheidskundige opleidingen. “Er ligt straks een wetenschappelijk kader dat de invloed van leiders op veiligheid laat zien. Dat betekent niet dat we Fingerspitzengefühl mogen negeren. Intuïtie en gevoel zijn in ons vak net zo belangrijk als de theorie. Want zonder gevoel geen aansluiting met de realiteit op operationeel niveau. Maar zonder theoretische onderbouwing neemt de directie je niet serieus. Dus wie zijn adviezen opgevolgd wil zien, leunt op beide.”

Auteur | Ton Bennink

 

> TIP: DOWNLOAD de whitepaper De kracht van leiderschap

Reageer op dit artikel