Psychosociale arbeidsbelasting, dit wilt u weten

Psychosociale arbeidsbelasting of PSA is al jaren een van de belangrijkste arbeidsrisico’s. Daarmee heeft het een belangrijk aandeel in de uitval van medewerkers. Maar wat verstaan we nu precies onder psychosociale arbeidsbelasting of PSA?

De Arbowet verstaat onder psychosociale arbeidsbelasting: “factoren in de arbeidssituatie die stress veroorzaken”. Daarbij gaat het om seksuele intimidatie, agressie en geweld, pesten, discriminatie en werkdruk.

Volgens artikel 3 lid 2 Arbowet moet de werkgever dan ook beleid voeren om psychosociale arbeidsbelasting te voorkomen. Concreet: hij moet de risico’s  in kaart brengen in de RI&E en maatregelen tegen PSA opnemen in het plan van aanpak.

> LEES OOK: Zo vergeet u niets in de RI&E

Psychosociale arbeidsbelasting het liefst voorkomen

Bij 57 procent van de in 2018 in Nederland gemelde beroepsziekten speelt psychosociale arbeidsbelasting een rol. Het gaat daarbij voornamelijk om overspannenheid en burn-out. Daarmee vormen psychische aandoeningen veruit de grootste categorie van (gemelde) beroepsziekten.

> LEES OOK: Dit zijn ze: de meest gemelde beroepsziekten

Door een (pro)actieve benadering kunnen werkgever en werknemer(s) samen arbeidsongeschiktheid door psychosociale arbeidsbelasting proberen te voorkomen. Zo nodig vragen zij daarbij ondersteuning van (arbo)deskundigen. Nog beter is natuurlijk een preventieve benadering: verzuim om psychische redenen waar mogelijk voorkomen. Een vorm van zo’n preventieve aanpak is aandacht schenken aan het thema vitaliteit/duurzame inzetbaarheid.

> LEES OOK: Burn-out tegengaan, tips uit de jurisprudentie

Psychosociale arbeidsbelasting of PSA, dit wilt u weten
Psychosociale arbeidsbelasting (Bron: NEA 2018)

Inzicht in de risico’s voor psychosociale arbeidsbelasting

Om psychische (over)belasting door het werk zoveel mogelijk te voorkomen, moeten we weten om welke risico’s het gaat. Want daar liggen de handvatten voor preventie.

> LEES OOK: PSA voorkomen, dit stappenplan helpt u erbij

De Arbowet vat deze risico’s samen onder de kop psychosociale arbeidsbelasting. Concreet gaat het dan over:

  • werkdruk
  • ongewenste omgangsvormen zoals pesten, seksuele intimidatie, discriminatie, agressie of geweld

> LEES OOK: PSA in 4 praktijkvoorbeelden

Werkdruk

De ervaren werkbelasting is behoorlijk groot in ons land. In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) 2018 geeft 36 procent van de ondervraagden aan vaak of altijd snel te moeten werken, 46 procent zegt vaak tot altijd heel veel werk te hebben.

> LEES OOK: Ervaren werkdruk in 20 jaar tijd steeds hoger

Wanneer ontstaat nu werkdruk? Die ontstaat als het werk hoge eisen aan medewerkers stelt, terwijl zij niet de mogelijkheden hebben om aan die eisen te voldoen. Bij die mogelijkheden gaat het om zaken als scholing, ervaring, bevoegdheden en zeggenschap. Er ontstaat een stressrisico als een medewerker vervolgens niet in staat is samen met collega’s of in overleg met de leidinggevende de ontstane problemen op te lossen. Bijvoorbeeld door functionele contacten of periodiek werkoverleg.

> LEES OOK: Werkdruk hanteerbaar met werkdrukbalans (casus)

Uit onderzoek blijkt dat de risico’s vooral zitten in werk met hoge taakeisen (job demands). Of in stressoren zonder compensatie door hoge regelmogelijkheden (job controls). En die regelmogelijkheden zijn nodig om te kunnen voldoen aan hoge taakeisen. In de volksmond is werkdruk veelal synoniem aan veel werk (in een beperkte tijd). Maar dat klopt niet. Want het gaat niet om de hoeveelheid werk op zich, maar om de combinatie met de aan- of afwezigheid van regelruimte. Door de juiste verhouding tussen taakeisen en regelruimte verandert slopend, potentieel ziekmakend werk in een uitdagende baan met ruimte voor groei en ontwikkeling.

> LEES OOK: Toename burn-outs: we moeten meer en mogen minder

Burn-out met een fiks prijskaartje

Het hoogste bedrag aan schadevergoeding ooit heeft een rechter toegewezen aan een werknemer die uitviel door een burn-out. Mede dankzij bureau Beroepsziekten van FNV kreeg een accountant 370.000 euro voor ziekte door een structureel te hoge werkdruk. Volgens de wet is de werkgever aansprakelijk voor schade die de werknemer op de werkvloer oploopt. Dit geldt nadrukkelijk ook voor psychische schade. Het is in zo’n geval wel aan de werknemer om te bewijzen dat zijn psychische klachten zijn ontstaan door de situatie op het werk, zo heeft de Hoge Raad bepaald.

Ongewenste omgangsvormen

Een volgende belangrijke factor die kan bijdragen aan het ontstaan van psychische overbelasting is de confrontatie met ongewenst gedrag. Daaronder verstaan we ervaringen met (seksuele) intimidatie, agressie, geweld en discriminatie. Van de kant van collega’s, maar ook van derden.

> LEES OOK: Seksuele intimidatie beter aanpakken, nu kan het

In de NEA 2018 rapporteert 24 procent van de respondenten de confrontatie met ongewenst gedrag door derden. Intern ongewenst gedrag komt bij 16 procent van de ondervraagden voor. De aandacht voor het onderwerp is toegenomen onder invloed van de #MeToo-discussie. De meeste bedrijven hebben inmiddels beleid op dit terrein.

> LEES OOK: Dit kan de vertrouwenspersoon voor u betekenen

Sinds 2006 is de bewijslast bij (seksuele) intimidatie verschoven. Dit geeft werknemers met klachten over (seksuele) intimidatie een sterkere positie. Het volgende persbericht van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid geeft de essentie van deze wetswijziging weer.

Sterkere positie werknemer met intimidatieklacht

De positie van een werknemer met een klacht over (seksuele) intimidatie op het werk wordt sterker. Want een rechter kan beslissen de bewijslast te verschuiven naar de werkgever. Dat kan als de werknemer een klacht zo met feiten kan onderbouwen dat de rechter het vermoeden van (seksuele) intimidatie op de werkvloer kan afleiden. Wanneer de rechter de bewijslast verschuift naar de werkgever, hoeft de werknemer de (seksuele) intimidatie niet te bewijzen. De werkgever moet dan bewijzen dat hij er alles aan heeft gedaan om (seksuele) intimidatie op de werkvloer te voorkomen.

> LEES OOK: 6 x ongewenst gedrag in de jurisprudentie

Psychische overbelasting door arbeidsconflicten

De arbeidsverhoudingen binnen een organisatie zijn een volgende mogelijke bron van psychische overbelasting. In de huidige wet- en regelgeving over ziekte en arbeidsongeschiktheid krijgen arbeidsconflicten een bijzondere plaats. Die conflicten worden niet gezien als ‘ziekte of gebrek’, maar als een probleem tussen werkgever en werknemer. Kortom, als een knelpunt dat werkgever en werknemer samen moeten oplossen.

> LEES OOK: Zo psychisch belastend zijn arbeidsconflicten

Conflicten in werksituaties hebben diverse oorzaken. Daarbij maakt de wet een onderscheid in taak- en persoonsconflicten. Bij taakconflicten staat (een meningsverschil over) de uitvoering van het werk centraal. Bij persoonsconflicten is sprake van een sociaal-emotionele botsing. Daarbij is iemands persoon in het geding.

Conflicten over de uit te voeren taak kunnen zorgen voor een verbeterde uitvoering van het werk. Mits het conflict goed wordt aangepakt. Conflicten over een persoon daarentegen pakken vaak erg slecht uit voor één of meerdere individuen. Niet zelden vertonen de betrokkenen vermijdingsgedrag, raken gespannen en ontwikkelen lichamelijke klachten. Zonder een doeltreffende aanpak kunnen zulke klachten escaleren tot een mogelijk burn-outsyndroom.

> LEES OOK: Mediation maakt conflicten menselijk

Gezondheidsklachten door psychische overbelasting

De hiervoor beschreven risicofactoren in het werk, de werkomgeving of de werkverhoudingen kunnen leiden tot psychische overbelasting. Op individueel niveau kan deze overbelasting leiden tot stressverschijnselen. En die kunnen op de lange duur weer zorgen voor gezondheidsklachten. Het schema hieronder geeft dit weer.

Psychosociale arbeidsbelasting of PSA, dit wilt u weten
Schematische weergave van het stressproces (Bron: Arbojaarboek 2019)

Zulke gezondheidsklachten kunnen psychische aandoeningen zijn als overspannenheid, angst, depressieklachten en burn-out. Maar het kan ook gaan om psychosomatische klachten als hoofdpijn en maagpijn. Bovendien kan uitputting door stress de vatbaarheid vergroten voor infectieziekten als griep en verkoudheid. Daarnaast kan stress klachten aan het bewegingsapparaat (rug, schouder en nek) veroorzaken. Er is dan ook vaak een relatie tussen zulke KANS-klachten (rsi) en stress.

> LEES OOK: Smartphone-nek, tablet-schouder of swipe-vinger

In het algemeen geldt dat de gevolgen van stress zich manifesteren op de zwakke plekken van het lichaam of de geest. Dat is voor leidinggevenden en medewerkers een belangrijke wetenschap. Want hier liggen de aanknopingspunten voor vroege signalering van klachten. En dat maakt het mogelijk om erger te voorkomen.

> LEES OOK: Zo houd je (zieke) werknemers aan boord

Opvallend genoeg wordt niet iedereen ziek van hoge werkdruk, ongewenste omgangsvormen of slechte arbeidsverhoudingen. Want dat hangt maar gedeeltelijk af van het werk. Een belangrijk ander aspect is het zogenoemde ‘coping gedrag’ van werknemers. Dit gaat over de manier waarop zij omgaan met en reageren op stress. Gedrags- en persoonskenmerken spelen hierbij een grote rol en ieder mens zit nu eenmaal anders in elkaar.