artikel

Tuig in de trein

Geen categorie

 

De mishandeling was vorig jaar een van de twaalfhonderd ernstige incidenten in treinen en op stations. Mishandeling, gewapende agressie, diefstal en beroving: NS-medewerkers registreerden alle gevallen met hun Rail Pocket, de zakcomputer die negenduizend NS’ers bij zich dragen.
Bij de spoorwegpolitie werd in 2004 honderd maal aangifte gedaan van mishandeling met letsel. Nog eens 128 NS-medewerkers meldden mishandeling zonder daarbij letsel te hebben opgelopen. Het percentage medewerkers dat een ‘ernstig incident’ meemaakte, bedroeg 35 procent. Maar liefst 63 procent maakte minstens een incident mee dat binnen NS als minder ernstig wordt beschouwd. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om schelden, spugen en duwen.
Ten Kate, die binnen de OR in de commissie sociale veiligheid zit, noemt de cijfers ‘herkenbaar vanuit de praktijk’. Ten Kate: ‘Als conducteur heb je elke dag de kans dat je met verbaal of lichamelijk geweld te maken krijgt. Collega’s gaan de trein op met het idee: wat zal er vandaag weer gebeuren? Dat gevoel heeft gevolgen voor hun werk. In een trein met tuig kiezen conducteurs regelmatig voor de weg van de minste weerstand door niet te controleren. ‘Laat maar gaan’, denken ze dan. Begrijpelijk, ze willen ’s avonds zonder kleerscheuren weer thuiskomen.’ Op minder ernstige incidenten wordt door het treinpersoneel vaak met gelatenheid gereageerd. ‘Als je vroeger een machinist voor ‘lul’ uitmaakte, was hij helemaal uit zijn huisje’, zegt Jo Paffen, die met Ten Kate in de OR zit en tevens aanspreekpunt van de VGW-commissie is. ‘Maar tegenwoordig melden een heleboel conducteurs het niet eens als ze worden bespuugd of uitgescholden.’
Ten Kate: ‘Conducteurs die alles melden, worden daar soms door hun baas op aangesproken. ‘Ligt het misschien aan jou?’, krijgen ze wel eens te horen. Door die opstelling ontstaat bij conducteurs een soort schuilgedrag.’
Ook uit de begin 2004 gehouden NS Veiligheidsmonitor blijkt dat verbale agressie slechts in geringe mate wordt gemeld. Dit komt mogelijk omdat conducteurs denken dat er toch niks mee gedaan kan worden, denkt NS. Ook vinden conducteurs verbale agressie ‘gewoon’ geworden. Daarom melden ze het maar niet meer.
Zwartrijden veroorzaakt veruit de meeste agressie op de trein. Uit de NS-jaarcijfers over 2004 blijkt dat zwartrijden bij 7.069 van de 11.540 geregistreerde incidenten de aanleiding was. NS neemt al jarenlang maatregelen om het zwartrijden en ander ongewenst gedrag tegen te gaan. Toen begin jaren negentig een conducteur op klaarlichte dag in Harlingen door een zwartrijder werd doodgestoken, was voor NS de maat vol. Er werden extra conducteurs aangetrokken, agressietrainingen voor het personeel ingevoerd en gestart met camerabewaking en in- en uitgangscontroles.
Tegenwoordig investeert NS jaarlijks ongeveer 45 miljoen euro in wat ‘sociale veiligheid’ is gaan heten. Dit geld gaat onder meer naar achthonderd extra medewerkers die worden ingezet om extra controles te doen. Daarnaast wordt geinvesteerd in bewakingspersoneel en uitbreiding van het aantal camera’s.
Het nieuwste wapen in de strijd tegen het zwartrijden is de geleidelijke invoering van Beheerste Toegang Stations (BTS). Bij de inen uitgangen van perrons komen poortjes te staan, zodat reizigers alleen nog met een treinkaartje of elektronisch toegangsbewijs, de OV-chipkaart, op het perron kunnen komen. In april zijn op de Hoekse lijn, berucht onder conducteurs, de eerste toegangspoortjes neergezet. Als het systeem zich daar bewijst, wordt het ook ingevoerd op de Flevolijn en Schiphollijn, eveneens probleemlijnen.
Helemaal waterdicht is het systeem overigens niet: het is voor notoire zwartrijders mogelijk om onder de poortjes door te kruipen. Ook zouden twee of drie mensen met enig dringen tegelijk door een poortje kunnen. Daarom zal er bij de poortjes toezicht zijn.
Niettemin verwacht NS met de poortjes het aantal zwartrijders – en daarmee het aantal geweldsincidenten – fors terug te dringen. De toegangspoortjes kunnen bovendien van nut zijn bij de introductie van een nieuw, omstreden boetesysteem. Vanaf 1 oktober krijgt een reiziger zonder kaartje direct een boete van 35 euro, net als in bus, tram en metro. NS voldoet hiermee aan de dringende wens van de Tweede Kamer om tot een stevige, uniforme aanpak van het zwartrijden te komen.
Frank Reitsma, directeur concernveiligheid bij NS, verwacht dat het nieuwe boetebeleid de drempel zal verhogen om zonder kaartje de trein in te stappen. Reitsma: ‘Het wordt minder aantrekkelijk om de gok te wagen om pas een kaartje te kopen als de conducteur voorbij komt. Het is dan altijd spannend wat een reiziger doet: neemt hij zijn verlies of wordt hij agressief? Na de introductie van de toegangspoortjes en het nieuwe boetesysteem zal zo’n situatie zich veel minder vaak voordoen.’
Het is echter nog maar de vraag of de kleine, harde kern van notoire zwartrijders zich hier iets aan gelegen zal laten liggen. Een klein percentage mensen (twee procent) reist zwart en een ‘heel klein deel daarvan’ is volgens NS verantwoordelijk voor zestig procent van de agressie-incidenten in de treinen. Uit een interne ‘top-100’ van notoire zwartrijders blijkt dat zij gemiddeld ieder 170 uitstellen van betaling op hun naam hebben staan. Deze veelplegers zullen zich niet zonder slag of stoot door het nieuwe boetesysteem laten afschrikken. Reitsma is daarom verheugd over de uitspraak van een rechter in Leeuwarden, die oordeelde dat NS terecht een notoire zwartrijder een treinverbod had opgelegd. ‘We willen het treinverbod breder gaan toepassen. Wellicht komt er voor sommige mensen ook een stationsverbod. Als mensen het ons lastig maken, zullen we het hen omgekeerd ook moeilijk maken’, klinkt het strijdvaardig.
Desondanks vrezen veel machinisten en conducteurs extra agressie in de treinen als NS het strengere boetebeleid gaat invoeren. Zij duchten daarbij niet zozeer de agressie van de onverbeterlijke veelpleger, maar de toorn van de goedwillende forens die met zijn krantje en croissantje in de trein zit. Een gevolg van het nieuwe beleid is immers dat iemand die zijn abonnement vergeten is of geen kaartje kan kopen wegens een kapotte automaat, ook een boete krijgt. Deze mensen kunnen weliswaar achteraf kwijtschelding krijgen, maar worden eerst met een zogeheten ‘ontwerp-procesverbaal’ geconfronteerd.
De Vakbond voor Machinisten en Conducteurs (VVMC) verwacht dat deze goedwillende reizigers daar boos over zullen worden. Vooral conducteurs zien de bui al hangen, stelt de bond. De OR staat echter op een lijn met de directie. ‘Wie zijn rijbewijs vergeet, krijgt ook een boete,’ stelt OR-lid Ten Kate. ‘Je moet consequent zijn, anders blijf je maar schipperen.’ Wel vindt hij dat NS en politie meer ondersteuning moeten bieden aan de conducteurs, die – in tegenstelling tot controleurs bij tram en metro – veelal hun werk alleen doen. ‘Als je het nieuwe boetebeleid introduceert, moet je het wel zodanig doen dat het veilig is.’ De nieuwe toegangspoortjes zullen die veiligheid voorlopig niet helpen verbeteren. Dit jaar zullen nog maar op zes stations poortjes staan.
Veiligheidsdirecteur Reitsma erkent dat er sprake zal zijn van een overgangsfase waarin henieuwe, omstreden boetebeleid reeds van kracht is, terwijl er nog vrijwel nergens poortjes staan. ‘Zeker bij de introductie van dit boetesysteem moet de controle daarom heel goed geregeld zijn. We willen dan ook met de spoorwegpolitie en de regiopolitie heel strakke afspraken maken over de ondersteuning van conducteurs. We willen afspreken dat iedere melding van agressie de hoogste prioriteit krijgt bij de politie. Er moet altijd honderd procent zekerheid zijn dat de politie bij het eerstvolgende station klaar staat om een agressieve zwartrijder in de kraag te pakken.’
Ten Kate heeft er echter weinig vertrouwen in dat de politie dergelijke afspraken kan waarmaken. ‘Een ernstig incident kan zich overal in het land voordoen, op elke trein. Door een tekort aan personeel kan de politie ook nu al niet altijd ingrijpen bij incidenten. Van de 200 extra agenten die de regering ooit heeft toegezegd, zijn er maar 51 gekomen. Terwijl er eigenlijk wel vijfhonderd extra agenten nodig zijn. De overheid legt ons het nieuwe boetesysteem op, diezelfde overheid moet er dan ook voor zorgen dat de assistentie door politie goed geregeld is.’
 

VERTEKEND BEELD
Niet alle melders van mishandeling, gewapende agressie, diefstal of beroving waren overigens zelf het slachtoffer van een dergelijk incident. NS’ers die ergens getuige van waren, maakten hier eveneens melding van. De cijfers geven dus enigszins een vertekend beeld.

 

 

Reageer op dit artikel