artikel

Wat doen mensen bij brand?

Geen categorie

Het kijken naar de reacties van mensen op brand lijkt zo voor de hand liggend. Toch is dit in werkelijkheid helemaal niet zo vanzelfsprekend. Natuurlijk wordt er gekeken naar alarmering, ontruiming en brandbestrijding; toch allemaal menselijke handelingen. In het werkterrein is echter de technische invalshoek altijd sterk dominant geweest. Talloze deskundigen en commissies hebben zich gebogen over het aantal decibels van de brandmeldinstallatie, het aantal en de kleur van de vluchtwegaanduidingen en het aantal lux van de noodverlichting. De laatste jaren komt er steeds meer belangstelling om vanuit gedragskundig perspectief naar de reacties bij brand te kijken. Vooral omdat blijkt dat de technische uitgangspunten onvoldoende inzicht geven in de respons van de mensen. Er klinkt een duidelijk signaal, er hangt zo’n mooie ontruimingsplattegrond en toch reageren mensen anders dan gedacht of gewenst. Veel van de regelgeving die we in Nederland hebben, is gebaseerd op selectief en beperkt wetenschappelijk onderzoek dat bovendien tientallen jaren oud is.

 

Het meeste klassieke onderzoek naar gedrag van mensen bij brand is gebaseerd op observaties van gedragingen bij ernstige calamiteiten. Het is nog maar de vraag of dit representatief is voor het gedrag in minder ernstige situaties. Zo reageren mensen vaak niet op brandalarmen, maar heeft dit meestal geen ernstige consequenties omdat veel alarmen loos zijn of de brand al snel gedoofd is.

 

Lantane en Darley deden al in 1968 een interessant onderzoek naar de gedragingen van mensen bij brand. Zij lieten proefpersonen in een ruimte en simuleerden vervolgens brand door rook in de ruimte toe te laten. Na vijf minuten sloeg ongeveer driekwart van de proefpersonen alarm. Zaten de proefpersonen echter samen met anderen in de ruimte, dan sloeg slechts tien procent alarm.

 

De proefpersonen reageerden hier achteraf nogal laconiek op. Ze dachten dat het allemaal wel mee zou vallen, zeker als anderen ook niets deden. Dit is het bekende ‘bystander’-effect. Een ander aspect is in later onderzoek het Friendly Fire Syndrome genoemd (Purser&Bensilum, 2001). We zien wel signalen van brand, maar onderschatten het gevaar ervan.

 

Bij brand moet snel gereageerd worden; veel slachtoffers vallen door een te late reactie. Grotere gebouwen zijn meestal voorzien van een ontruimingsinstallatie, vaak met een of ander akoestisch signaal. Maar wat dit signaal betekent of wat ze moeten doen, weten veel mensen helemaal niet. In een onderzoek door Guylene Proulx in 1999 bleek slechts 23 procent van de onderzoeksgroep een ‘slow whoop’ als brandalarm te herkennen. En zelfs al wordt het signaal herkend, dan nog is de respons twijfelachtig.

 

Ontvangen, herkennen, interpreteren, gevolgd door rationele beslissingen (vluchten of misschien bestrijden). Dat is misschien zoals we het graag zien, maar bij het alarm gaat het al fout. Het is daarom belangrijk informatie over de brand en instructies te geven zodat mensen de situatie kunnen interpreteren (Canter, 1990). Zelfs een ingesproken bandje is beter dan een symbolisch akoestisch signaal.

 

Bij brand slaat al snel de paniek toe, wordt vaak gedacht. Dit komt echter maar zelden voor. Zelfs bij de aanslagen in 2001 op de Twin Towers in New York bleek er nauwelijks sprake van paniek en was het meeste gedrag rationeel (Galea, 2005). Er is zelfs een geval beschreven waarbij mensen in het WTC na de aanslag eerst in een vergaderzaal de situatie gingen bespreken (Ripley, 2005). Als mensen vluchten bij acute dreiging of zelfs naar beneden springen, hoeft dat nog niet op paniek te duiden; het kan simpelweg de enige optie zijn. We zien bij situaties waarin spanning of druk wordt ervaren, dat gedrag meestal volgens meer basale cognitieve patronen verloopt. Het beredeneren van oplossingen en flexibiliteit in respons is dan vaak onmogelijk. Dat betekent dat de sterkst geleerde routines uiteindelijk het gedrag bepalen. Dat is ook de reden dat de meeste mensen bij ontruiming geneigd zijn de meest bekende weg te nemen. Als stressoren verminderen, bijvoorbeeld als we veilig buiten staan, is ook complex en flexibel gedrag weer beter mogelijk.

 

In veel gebouwen vinden we plattegronden die ons bij ontruiming de weg naar buiten kunnen wijzen. Het is echter onwaarschijnlijk dat veel mensen in staat zullen zijn deze te interpreteren en al zeker niet bij alarm. Van de instructie ‘raak niet in paniek’, die we in veel procedures tegenkomen, kunnen we dan ook weinig verwachten.

 

Tegenwoordig maken we gebruik van computersimulaties om ontruimingsgedrag te simuleren. Modellen hiervoor worden steeds verfijnder en kunnen steeds meer variabelen verwerken. Het blijven echter vooral systemen om vluchtwegfaciliteiten te ontwerpen en te toetsen. Voorspellingen over menselijk gedrag ontbreken grotendeels in deze modellen. We zien daarnaast wel een sterk toenemende aandacht voor het toepassen van gedragskundige inzichten. Zo wordt met licht geexperimenteerd om mensen als het ware naar nooduitgangen te lokken en bestaan er zelfs al sprekende vluchtdeuren.

 

Het blijft belangrijk onderzoek te doen naar gedrag bij brand. Onderwerpen als differentiatie van gedrag, bijvoorbeeld naar leeftijd of de invloed van alcohol en andere verdovende middelen, maar ook het gedrag van begeleiders van niet-ambulante of opgesloten personen vragen om meer onderzoek. Ten slotte een opmerking over training. Training blijkt een belangrijke voorwaarde te zijn voor een adequate respons bij brand. Vooral hierbij moeten we rekening houden met gedragspatronen en over al die onaangekondigde oefeningen nog maar eens heel kritisch nadenken.

 

– Canter, D., 1990, Fires and Human Behavior, London, David Fulton Publishers

 

– Kahneman, D.,Slovic, P.,Tversky, A.(1982). Heuristics and biases. Cambridge: Cambridge University Press.

 

– Proulx, G. et al., 2001, Fire Alarm Signal Recognition, Internal Report 828, IRC-IR-828, Ottawa, National Research Council of Canada.

 

– Purser, D.A., en M. Besilum, 2001, ‘Quantification of behaviour for engineering design standards and escape time calculations’, Safety Science, volume 38.

 

– Ripley, A., 2005, How to get out alive, from hurricanes to 9/11, Time Magazine, 16 mei

 

Reageer op dit artikel