nieuws

Werktijden, een vergeten onderwerp in de RI&E

Gezond werken

Arbeidstijden: het is vaak een vergeten onderwerp bij het bepalen van de risico’s. Toch is dit heel belangrijk. Denk bijvoorbeeld aan nachtdiensten die zorgen voor een verstoring van het biologische ritme. Maar ook aan lange werkdagen, reistijden, rusttijden en piketdiensten. Hoe kunt u hier rekening mee houden? Welke maatregelen kunt u treffen en hoe verwerkt u werktijden in de RI&E?

Werktijden, een vergeten onderwerp in de RI&E

Bijna 1,3 miljoen werknemers in Nederland draaien onregelmatige diensten en hebben soms of regelmatig nachtdienst. Dat heeft op korte en langere termijn effect op hun gezondheid, stelt de Gezondheidsraad vast in het rapport ‘Gezondheidsrisico’s door nachtwerk’ (2017). Werkgevers moeten de gezondheidsrisico’s van onregelmatige arbeidstijden en nachtwerk in de risico-inventarisatie en –evaluatie (RI&E) dan ook veel meer aandacht geven. Dat vindt arbeids- en organisatieadviseur Martin Bos van Arbo Unie. ‘Creëer bewustwording voor werktijden, maak roosterspanningen bespreekbaar en neem de beleving van werknemers serieus.’

>LEES OOK: Onbereikbaar zijn mag nu in gehandicaptenzorg

Volgens Martin Bos is het daarom belangrijk dat werkgevers en werknemers zich meer bewust worden van de risico’s die onregelmatig werk met zich meebrengt en dat zij samen maatregelen kunnen nemen om gezondheidsklachten te voorkomen. Bos: ‘Werkgevers denken er soms lichtzinnig over, omdat zij zelf geen ervaring hebben met het lopen van onregelmatige diensten. Werknemers hebben veelal gebrek aan kennis over de risico’s van onregelmatig werk.’

Nachtwerk is belastend

Toch kunnen mensen wel degelijk klachten ervaren of last krijgen van onregelmatige diensten, zegt Bos. ‘Nachtwerk is verreweg het meest belastend. Door verstoring van de biologische klok lopen mensen op langere termijn verhoogd risico op hart- en vaatziekten. Ook kan langdurig nachtwerk leiden tot maag- en darmklachten en spijverteringsproblemen en lopen werknemers groter risico op diabetes B (type II)’, aldus Bos. Nachtwerkers ervaren volgens hem ook vaker slaapproblemen, wat kan leiden tot chronische vermoeidheid.

> LEES OOK: Pak één probleem aan, los er twee op

Naast de fysieke klachten kunnen onregelmatige diensten sociaal belastend zijn, geeft hij aan. Bos: ‘Een vrije ochtend op een doordeweekse dag kan een voordeel zijn. Daar staat tegenover dat je dan misschien in het weekend moet werken als anderen vrij zijn. En feestjes zijn meestal in het weekend. Ook een lidmaatschap van een sportvereniging ligt met onregelmatige diensten minder voor de hand. In die zin hebben onregelmatige arbeidstijden sociale beperkingen.’

De oorzaak: verstoring van de biologische klok

De fysieke klachten hebben volgens Bos vooral een oorzaak in de verstoring van de biologische klok. ‘Mensen zijn erop ingericht om overdag actief te zijn en ’ s nachts te slapen’ legt hij uit. ‘Met een omkering is er per definitie sprake van een verstoring. Want het biologisch ritme, met name onze hormoonhuishouding, blijft in eerste instantie in een circadiaan (dag-nacht) ritme doorlopen. Na een tijd past het ritme zich aan. Als het dan weer terug verandert, is dat een klap voor het lichaam en ongezond. Daarom wordt aanbevolen om kort-cyclisch voorwaarts te roteren -vroeg-laat-nacht- in roosters. Dan went een lichaam niet aan een totaal ander ritme. Voorwaarts roteren, van vroeg naar laat, is daarbij prettiger en gezonder voor mensen.‘

Arbeidstijdenwet: best streng

Na het rapport van de Gezondheidsraad veranderde staatssecretaris Van Ark van Sociale Zaken en Werkgelegenheid niets aan de Arbeidstijdenwet. Ook Bos meent dat de wet in principe voldoet om goede en gezonde roosters te maken: ‘Het is een set met harde, minimale normen die bedoeld zijn om de werknemers te beschermen. De wet is best streng om ervoor te zorgen dat mensen voldoende rusttijd krijgen tussen diensten en na nachtdiensten.’

LEES OOK: In 3 stappen naar een gezond organisatieklimaat

Tegelijk moet er oog blijven voor de praktijk, vindt hij. Bos: ‘Een drieploegendienst met vijf keer vroeg, laat, en ‘ s nachts is heel zwaar door de hoge arbeidsduur met weinig rustdagen’, geeft hij als voorbeeld. Ook kan een vaste vrije dag of avond van een medewerker het roosterritme domineren. En juist medewerkers zelf nemen, vanuit het sociale aspect, graag wat ruimte. Bos: ‘Heel vaak gaan mensen binnen vastgestelde roosters diensten ruilen, omdat ze toch bij een feestje willen zijn. Zij nemen dan minder rusttijd voor lief. Op die manier kan een draak van een rooster ontstaan. Een werkgever loopt daarmee het risico dat niet aan de Arbeidstijdwet wordt voldaan of er weinig rust is. En als een medewerker maar kort heeft geslapen, is hij eerder vermoeid en bestaat de kans op meer fouten.’

Te weinig aandacht voor werktijden in de RI&E

Werkgevers vertrouwen volgens Bos vaak te gemakkelijk op hun planningssysteem dat roosters checkt op de Arbeidstijdenwet. Bos: ‘Maar zo simpel is het niet. Het is de vraag of het systeem dat goed doet en kan. Het is beter om naar de feitelijk gedraaide roosters te kijken.

LEES OOK: De zorg is ziek: verzuim en verloop blijven stijgen

Hij pleit ervoor dat werkgevers en werknemers de risico’s van onregelmatig werk en nachtdiensten in de risico-inventarisatie en –evaluatie veel meer aandacht gaan geven. Bos: ‘Nu staat er in de RI&E bij het kopje arbeidstijden vaak ‘geen bijzonderheden’. Maar als je echt zou inzoomen wat er gebeurt en hoe werktijden door mensen worden ervaren, krijg je heel relevante informatie, denk ik. Het gaat ook om indirecte risico’s, zoals vermoeidheid en concentratieproblemen. Daardoor kan veiligheid in het geding kan komen.’

Werknemers vinden werktijden ingewikkeld

Volgens Bos zouden werkgevers in een RI&E aandacht moeten hebben voor het beleid rondom arbeidstijden. Welk beleid is er, of niet? En voor de overwegingen binnen het roosterproces en de concrete uitwerking in de praktijk. Denk ook aan speciale risicogroepen zoals zwangere medewerkers, ouderen en jongeren. En aan preventief medisch onderzoek naar eventuele gezondheidseffecten voor medewerkers.

Ook moet de beleving van medewerkers aandacht krijgen, vindt hij. Bos: ‘Arbeidstijden en roosters worden vaak als ingewikkeld gezien. Het is ook best complex. Tegelijk is het voor medewerkers een belangrijk onderwerp. En dus ook voor de ondernemingsraad en vakbonden. Maar er wordt nogal eens omheen gelopen. Onvrede over roosters wordt niet altijd goed beetgepakt. Bevraag mensen in een rondgang eens naar hun beleving met de roosters.’

Goede voorlichting is nodig

Omdat roosters voor medewerkers een belangrijk zijn, moeten werkgevers hun medewerkers hierin absoluut serieus nemen, stelt Bos. Hij pleit voor goede voorlichting over de gezondheidsrisico’s van onregelmatig werk. En voor goede faciliteiten voor medewerkers die nachtdiensten draaien, bijvoorbeeld door het aanbieden van gezonde voeding.

Bos: ‘Daarnaast is het vooral belangrijk dat je het met elkaar bespreekbaar maakt. Probeer het samen zo goed mogelijk te organiseren. Bij onregelmatig werk kunnen verschillende zaken op gespannen voet met elkaar staan. Er spelen fysieke en sociale aspecten. En belangen van werkgever en werknemer kunnen verschillen. Er is niet voor niets onregelmatig werk; er zijn niet voor niets nachtdiensten. Het werk moet wel gedaan worden. Maar creëer bewustwording, maak roosterspanningen bespreekbaar en neem de beleving van werknemers serieus.’

Tekst: Walter Baardemans

Tijdens het congres Arbo in de Zorg ‘Over belasting’ op 19 november verzorgt arbeids- en organisatieadviseur Martin Bos van Arbo Unie de keuzesessie ‘De RI&E en (on)gezonde werktijden’.

Reageer op dit artikel