artikel

Veilig gedrag, een bewuste keuze?

Veilig werken

Wat maakt gedrag zo ongrijpbaar? We kunnen veilig of onveilig gedrag toch definiëren, waarnemen, verbeteren? Waarom is veilig gedrag dan niet zo eenvoudig als op het eerste gezicht lijkt?

Veilig gedrag, een bewuste keuze?

Gedrag is lastig te definiëren, meent Mark Nelissen in zijn boek ‘De bril van Darwin (2015). Zichtbaar gedrag is eigenlijk de uitkomst van drie stappen, die tezamen gedrag definiëren: een prikkel of signaal, verwerking door het brein, en de (non-)respons.

Onbewust

De crux van dit verhaal is dat deze drie stappen meestal geheel onbewust verlopen. Bij de stappen één en twee is dat duidelijk, bij de laatste stap zal daar wellicht discussie over ontstaan. ‘Ik weet toch wat ik doe?’, zullen veel mensen zeggen. Het antwoord is: ‘jawel, u ziet wat u doet, maar daar gaat meestal geen bewuste keuze aan vooraf’. Het brein zoekt een passend antwoord bij de prikkel, vaak een kant-en-klaar gedragspatroon, en daarna gaat de uitvoering eigenlijk automatisch. Het is een bijkomstigheid dat u zich daarvan bewust bent, maar dat maakt het gedrag nog niet tot bewust gekozen gedrag.

Adaptie en vorming

Kunnen wij dan helemaal niets bewust doen? Natuurlijk wel. Naast de enorme bagage die mensen via hun genen meekrijgen (aanleg) vindt er ook adaptatie plaats, en vorming door middel van leren. Naast overleven en voortplanten heeft de mens een derde belangrijke drijfveer: samenleven. Veel van de regels voor samenleven zijn niet aangeboren, maar aangeleerd en zijn in de cultuur geregeld waarin wij worden geboren, opgroeien, leven en werken. Cultuur is naast aanleg de belangrijkste bron voor ons gedrag, volgens Nelissen.

Modellen

In de psychologie is veel nagedacht over het hoe en waarom van gedrag. Er is geen alles verklarend model voor. Er is ook geen zaligmakende zienswijze of benadering. Er zijn verschillende modellen en benaderingen. Bij het nadenken over gedrag kunnen deze benaderingen en modellen helpen bij het begrijpen van gedrag en, indien gewenst, de beïnvloeding ervan. Het is belangrijk hierbij vooraf een keuze te maken voor een bepaald model of een bepaalde benadering.

Zichtbaar gedrag

Veel van deze theorieën zijn behoorlijk geavanceerd en complex. Maar uiteindelijk gaat het om zichtbaar gedrag, zichtbaar veilig gedrag in ons geval. Als we dat gedrag vervolgens willen registreren of meten, moeten we heel concreet worden. Wat registreren we wel en wat niet? Wat vinden we veilig en wat niet? Wat is correct en wat niet? Dit onderscheid moet volstrekt duidelijk zijn, anders valt er niets te registeren of klopt onze registratie niet. Dit aspect is goed uitgewerkt in zogenoemde gedragsprogramma’s.

Cultuur

Zoals gezegd is veel van ons (aangepast) gedrag geregeld in de cultuur waarin wij leven en werken. Cultuur is daarom een goed aangrijpingspunt voor het beïnvloeden van gedrag. Willen we veilig gedrag bevorderen of beïnvloeden, dan zijn er verschillende modellen die ons daarbij kunnen helpen. De weg om gedrag via cultuur te beïnvloeden heeft misschien wel de beste kaarten, omdat cultuur het individu ruim overstijgt.

 

> Interesse in (veilig) gedrag en gedragsbeïnvloeding? Lees het volledige artikel ‘Veilig of onveilig, dat is de vraag’ van Frank Guldenmund in Vakblad Arbo 12-2015.

> Een nieuw Arbo kennisdossier gaat over veilig gedrag begrijpen en beschrijven. Het nieuwe kennisdossier ‘Veilig gedrag’ vindt u op arbokennisnet.nl.

Reageer op dit artikel