artikel

7 x veilig gedrag trainen en coachen

Veilig werken

Macht en gezag zijn beide onmisbaar voor het veilig functioneren van mensen in een groep of organisatie. Want de machtsdrager – de leider – heeft door zijn positie de mogelijkheid cruciale elementen toe te voegen aan de veiligheid van zijn team.

7 x veilig gedrag trainen en coachen

Dat noemen we hier: de 7 principes van leidinggeven voor veilig gedrag. Dit zijn ze.

1. Bewaak de sociale veiligheid van het team

Mensen kunnen zich pas open en vrij bewegen als ze zich sociaal veilig voelen. Sociale acceptatie door en rugdekking van teamgenoten is hiervoor cruciaal. Een goede leidinggevende zorgt dat iedereen zichzelf ervaart als een gerespecteerd lid van de groep. Daartoe bewaakt hij de omgangsvormen en zorgt hij dat niemand wordt buitengesloten. Teamleden durven elkaar dan makkelijker feedback te geven en aan te spreken op onveilig gedrag. Het belangrijkste signaal dat de sociale veiligheid niet op orde is, is pestgedrag. Het creëren van sociale veiligheid is een voorwaarde om de andere zes principes mogelijk te maken

2. Stel regels en leg uit waarom

Regels bieden steun, ze vertalen kennis uit eerdere ervaringen in mogelijk handelen. Maar de mens heeft een natuurlijke aversie tegen regels, om twee redenen. De eerste reden is cultureel: in de westerse samenleving houden we er niet van als anderen ons voorschrijven wat we moeten doen. De tweede reden heeft te maken met de werking van het brein: er is concurrentie tussen verschillende functies. De veiligheidsfunctie (alarmbel) en de efficiëntiefunctie (energieconsumptie) zijn het vaak niet met elkaar eens. Als het nut niet bekend is, blijft de efficiëntiefunctie protesteren. Op een onbewust niveau worden we aangezet de regel te negeren. De acceptatie van de regel neemt toe als we begrijpen waarvoor die dient. En welke problemen we ermee voorkomen en welke kennis/ervaring erin is verwerkt.

De acceptatie van de regel neemt toe als we begrijpen waar die regel voor dient

3. Bewaak de naleving

Een regel is pas een regel als we die naleven. Een kind dat om 7 uur naar bed moet en om half 8 nog op is, leert dat de opvoeder het niet zo nauw neemt met de regels. Zo werkt het ook op het werk. Het uitvaardigen van een regel roept onvermijdelijk de rol van politieagent op. Want ook volwassenen zijn geneigd de autoriteit te toetsen door regels te overtreden. De reactie leert hen waar ze aan toe zijn. Controle en correctie creëren gezag, tolerantie voor overtredingen leidt tot ongeloofwaardigheid. Belangrijk advies aan leidinggevenden: vaardig alleen regels uit die mensen kunnen naleven.

4. Wees zelf het voorbeeld

Mensen leren veel van elkaar. Ze staan model voor elkaars gedrag én voor de intenties die daaraan ten grondslag liggen. Leidinggevenden behoren door hun positie in de organisatie tot de sterkere modellen. Daarom zijn we extra gevoelig voor het gedrag en de intenties van de leidinggevende. We zijn eerder bereid die over te nemen. Het probleem is dat de meesten van ons een te positief zelfbeeld hebben. We lijden bijna allemaal aan enige vorm van zelfoverschatting, zeker als het gaat om veilig handelen. Regelmatige feedback over het eigen gedrag is daarom wenselijk. Naarmate de sociale veiligheid groter is, zullen anderen sneller feedback geven. Maar bouw deze feedback ook in in de reguliere feedbackinstrumenten, zoals een belevingsonderzoek.

5. Prioriteer in beleid en coaching

Mensen doen soms onbegrijpelijke dingen als het om veiligheid gaat. Deels is dit een gevolg van conflicten tussen onze aangeboren instincten. Wij bestaan immers omdat onze voorouders goed hun eigen veiligheid en het heil van de menselijke soort hebben bewaakt. Vertaald naar nu: we willen goed voor onszelf zorgen, maar ook voor de organisatie. Daarom zijn we soms bereid een risico te nemen waarmee we een organisatiedoel hopen te bereiken, terwijl dit slecht kan uitpakken voor onszelf. De leidinggevende kan deze prioriteitstelling beïnvloeden door consequent voorrang te verlenen aan de persoonlijke veiligheid boven het kortetermijnorganisatiesucces. Plan het werk daarom zo dat het veilig kan gebeuren. En reageer op onvermijdelijke afwijkingen zo dat de prioriteit voor persoonlijke veiligheid intact blijft.

Mensen doen soms onbegrijpelijke dingen als het om veiligheid gaat

6. Instrueer in risico en adequaat gedrag

Brain Based Safety gaat ervan uit dat we regels onder bepaalde omstandigheden moeten kunnen loslaten als een alternatief beter werkt. Dit loslaten vereist communicatie met onze omgeving en een persoonlijk kompas op basis van risicobesef. Daarvoor moeten we eerst de risico’s leren kennen. Risicobesef is geen puur cognitieve aangelegenheid is, maar een combinatie van kennis met emoties. Daarom kunnen we dit het beste leren via persoonlijke overdracht. De doorsnee leidinggevende heeft vaak te weinig contactmomenten om nieuwe medewerkers de risico’s van het vak te helpen leren kennen. Risicobesef kweken moet daarom met hulp van anderen plaatsvinden. Een gestructureerd inwerkprogramma door een naaste collega (buddy of Peter) kan helpen. De leidinggevende moet dit proces organiseren en bewaken.
Dit risicobesef leidt pas tot veilig gedrag als de medewerker weet welk gedrag helpt om het risico te vermijden of neutraliseren. Ook vergt het training om deze gedragspatronen te verankeren. De leidinggevende speelt een cruciale rol in het organiseren en toetsen van deze training.

7. Strooi met veiligheidsprikkels

In veel gevallen hebben we voor de uitvoering van een taak verschillende mogelijkheden ter beschikking, sommige veiliger dan andere. Bij de uiteindelijke keuze spelen omstandigheden een grote rol. Het blijkt dat wij ons enigszins laten sturen door zogenoemde primers. Primers zijn stereotype boodschappen met kleine verwijzingen naar veiligheid die ons verleiden tot de veiligste gedragsvarianten. Het thema veiligheid in werkbesprekingen, toolboxen en vergaderingen werkt als een primer voor veilig gedrag.

In de praktijk past elke leidinggevende waarschijnlijk al – onbewust – een aantal principes toe. Deze 7 principes zijn bedoeld als een ideaalbeeld, een referentiekader om leiderschapscoaching en -training op te zetten.

Juni Daalmans | consultant/trainer Brain Based Safety en auteur van ‘Human Behavior in Hazardous Situations’ (2012) en ‘Veilig Werkgedrag door Brain Based Safety’ (2014)

 

> Dit is een korte samenvatting van het artikel ‘7 principes van leidinggeven’ van Juni Daalmans. Lees het volledige artikel in Vakblad Arbo 7/8-2016.

> TIP: Meer grip op veilig gedrag? Kom naar de Praktijkdag Grip op gedrag op 22 november 2016.

Reageer op dit artikel