artikel

Absolute veiligheid bestaat niet

Veilig werken

Traditionele zekerheden en stabiele verhoudingen maken plaats voor complexiteit en onzekerheid. Dat heeft ook zijn weerslag op arbeidsprocessen en arbeidsveiligheid. Auteur Martin van Staveren pleit voor ‘risicoleiderschap’ om effectiever te sturen op veilig werken, want absolute veiligheid bestaat niet. Risicoleiderschap kan het verschil kan maken.

Absolute veiligheid bestaat niet

Martin van Staveren schreef er een boek over, getiteld Risicoleiderschap: Doelgericht omgaan met onzekerheden. Stof tot nadenken voor de risicomanagers en arboprofessionals van morgen. Van Staveren is docent en als risicoadviseur onder andere actief in de bouwwereld.

Onveilige gevelbekleding

In de bouw ziet hij hoe veranderende verhoudingen werkprocessen beïnvloeden. En hoe meer complexiteit op de werkvloer leidt tot toenemende risico’s en ongevallen. Een paar observaties in zijn vakgebied: het aantal incidenten met omvallende kranen op bouwplaatsen is in enkele jaren tijd verdubbeld. Tijdens een controle op brandveiligheid van gevelplaten in Rotterdam na de fatale brand in de Grenfell Tower in Londen vorig jaar, bleken vijf gebouwen in de Maasstad geen veilige gevelbekleding te hebben. En in Eindhoven en Wormerveer stortten parkeergarages in als gevolg van fouten in het bouwproces. Wat zeggen deze feiten? 

Botsende wereldbeelden

Van Staveren: “De trends in risico’s en ongevallen, in de bouw, maar ook in andere maatschappelijke sectoren, weerspiegelen het veranderende maatschappijbeeld. De huidige generatie risicomanagers zit gevangen tussen twee botsende wereldbeelden. Het traditionele wereldbeeld is een samenleving gebouwd op regels, procedures, sociaal-maatschappelijke zekerheden en stabiele verhoudingen binnen organisaties van bedrijven. Dit stabiele wereldbeeld verandert momenteel in snel tempo. Onzekerheden nemen toe, de samenleving staat bloot aan allerlei dreigingen en spanningen en in het bedrijfsleven worden werkprocessen en organisaties steeds complexer.

Arboprofessionals zitten in traditionele denk- en werkpatronen

Zo moet bij grote bouwprojecten in drukke stedelijke gebieden met steeds meer, vaak tegengestelde, belangen in de omgeving rekening worden gehouden. Verder worden werkzaamheden verdeeld over steeds meer uitvoeringspartijen en maken vaste arbeidscontracten plaats voor flexibele contractvormen. Daarbij worden arbeidskrachten uit het buitenland ingezet die gebrekkig of geen Nederlands spreken, wat de kans op onveilige misverstanden stevig doet toenemen. Risicomanagers en arboprofessionals zitten nogal eens in de traditionele denk- en werkpatronen van die eerste wereld, gebaseerd op door regels en procedures ingekaderde vermeende zekerheden, terwijl de werkelijkheid in snel tempo anders wordt.” 

>LEES OOK: Veilig leiderschap vormgeven met risicoleiderschap

Aanbestedingen worden steeds ingewikkelder

Van Staveren wijst ter illustratie naar het incident met de ingestorte parkeergarage bij Eindhoven Airport, waarbij als door een wonder geen slachtoffers vielen. De Onderzoeksraad voor Veiligheid onderzocht het ongeluk en wat eraan vooraf ging. De conclusies laten volgens Van Staveren zien hoe toenemende complexiteit en veranderende arbeidsverhoudingen van invloed zijn op de veiligheid van onder andere bouw- en infrastructuurprojecten. “Aanbestedingen van bouwprojecten worden steeds ingewikkelder en in de ontwerp- en bouwfase zijn heel veel partijen betrokken.

Steeds meer zzp’ers

Projectontwikkelaars, adviseurs, toezichthouders van de overheid, inspectiebureaus en een breed spectrum aan aannemers en onderaannemers. Steeds vaker in de vorm van zzp’ers, waardoor ook de betrokkenheid tussen werkgevers en werknemers minder sterk wordt. Na het incident met de parkeergarage wezen al die partijen in de keten naar elkaar als verantwoordelijke. Pijnlijk was dat er al tijdens de bouw signalen waren die wezen op een veiligheidsprobleem, zoals scheurvorming in de kolommen en water dat op parkeerdekken bleef staan. Maar blijkbaar pakte niemand die signalen op, niemand nam de leiding en de verantwoordelijkheid om het werk stil te leggen. Met grote gevolgen.” 

> LEES OOK: Vloerconstructie zorgt voor instortingsgevaar

Risicoleiderschap in de keten

 Martin van Staveren stelt vast dat het traditionele regelgerichte veiligheidsbeleid minder effectief is in het veranderende maatschappijmodel met complexere organisatievormen en nieuwe werkpatronen. Een oplossing is in zijn ogen het introduceren van risicoleiderschap in de keten. Maar wat is dat precies, risicoleiderschap? “In mijn visie betekent dat: binnen een procesketen verantwoording nemen voor de veiligheidsrisico’s van jezelf en anderen. Gebaseerd op reëel risicodenken en heldere doelen. Wat is veilig werken en voor wie? Welke risico’s kleven er aan ons werk? Hoe kunnen we die verminderen? En welk restrisico accepteren we?

Informeel risicoleiderschap net zo belangrijk 

Dit is niet exclusief een aangelegenheid voor hoogopgeleide experts met risico- en veiligheidskennis. Iedereen die in een schakel van de keten met zijn alertheid en beslissingen het verschil kan maken tussen veilig of onveilig werken kan risicoleider zijn. Informeel risicoleiderschap is in dat opzicht net zo belangrijk als formeel leiderschap volgens de hiërarchische lijn. Mensen op iedere plek in een werkproces moeten mogelijke risico’s en gevaren kunnen signaleren en het initiatief nemen die te melden aan anderen in de keten. Desnoods moeten ze het werk stil kunnen leggen als in hun ogen de veiligheid in het geding is. 

> LEES OOK: Leiders moeten leren van onderzoek naar voorvallen

Het komt aan op overtuigingskracht

Om die rol te kunnen nemen komt het volgens Van Staveren wel aan op overtuigingskracht, bijvoorbeeld als een werknemer in een fabriek zijn teamleider of chef wil aanspreken op een gesignaleerde onveilige situatie. Het kán, in een werkcultuur waarin mensen de ruimte krijgen én ook nemen om als risicoleider op te treden. Onder andere in de luchtvaart en de medische wereld zijn al veel goede ervaringen opgedaan met ‘crew resource management; het optimaal benutten van de kennis en waarnemingen van alle leden in een team, ongeacht hun positie binnen het team. Signaleert een van de leden iets waarover hij twijfels heeft, dan kan hij een time-out initiëren om alles even goed te overzien en te overdenken. Doen we het wel goed? In veranderende arbeidsprocessen met meer flexwerk en gedeelde verantwoordelijkheden is zo’n model de beste waarborg voor veilig werken. Behalve de juiste instelling heb je er niets voor nodig. 

 > LEES OOK: Fouten volgens een format met CRM

Illusies en paradoxen

In zijn boek ‘Risicoleiderschap’ kondigt Martin van Staveren het einde aan van de klassieke risicomanager, die te werk gaat op basis van een dichtgetimmerd kader van normen, regels en procedures en de aanname dat met het stringent volgen van dat kader de risico’s tot nul kunnen worden gereduceerd. Een illusie, vindt de schrijver: “Het klassieke veiligheidsbeleid zit vol illusies en paradoxen.

De vier D’s

Absolute veiligheid bestaat niet. Een risicoleider is iemand die het verschil kan maken tussen illusies en reële ambities. Daarvoor moet hij beschikken over de vier D’s. Durf, om de realiteit van risico’s zichtbaar te maken. Doelgerichtheid, waarbij het draait om kernwaarden van de organisatie waarin hij werkt, wat betreft veilig en gezond werken. Welk doel willen we precies bereiken? Diversiteit, wat betekent dat hij verschillende percepties en inzichten moet accepteren en die tegen elkaar kan afwegen. En tot slot Doen. Neem besluiten, op basis van kennis, ervaring en vakmanschap en met een integrale afweging van belangen. Denk niet eenzijdig vanuit het veiligheidsbelang, met de focus op streefdoelen als ‘nul verkeersdoden’ of ‘nul arbeidsongevallen’. Dat gaat niet lukken. Veiligheidsbelangen moeten realistisch worden afgewogen tegen andere belangen, zoals productiviteit en beschikbare budgetten om veiligheidsmaatregelen te realiseren.” 

Veiligheidsbeleid is weggeorganiseerd van de werkvloer

Dat kan in zijn ogen alleen als de basis voor risicoleiderschap in alle schakels van organisaties en bedrijfsprocessen is verankerd. In de klassieke benadering zijn veiligheidsbeleid en risicomanagement min of meer weggeorganiseerd van de werkvloer tot aparte vakdisciplines van deskundigen die zelf niet op de werkvloer staan. Een ‘onteigening’ van verantwoordelijkheid als het ware en dat sluit niet aan bij de gedachte dat in een keten elke werknemer zelf medeverantwoordelijkheid voor veilig werken moet nemen en zijn rol als risicoleider moet kunnen pakken. Daarvoor moet de risicoleider een goed inzicht hebben in de belangen en drijfveren van anderen in de keten. Om die te kunnen wegen in relatie tot de veiligheidsdoelen die hij wil bereiken.

In elke schakel alerte risicoleiders

Van Staveren besluit: “We geven in de wereld van risicomanagement nu heel veel geld uit aan het organiseren van controle- en inspectiesystemen waarmee we anderen in de keten controleren. Dat kunnen we beter investeren in het integreren van praktijkgericht en uitvoerbaar veiligheidsdenken in de hele keten. Met in elke schakel alerte en verantwoordelijke risicoleiders die voortdurend vanuit hun expertise alle beschikbare kennis, informatie en signalen samenbrengen, afwegen en omzetten in doelgerichte beslissingen ten behoeve van een veilig werkproces. Met andere woorden: Iederéén risicoleider, voor een gezamenlijk gedragen acceptabele veiligheid.” 

TIP: Download de whitepaper Veilig leiderschap met risicoleiderschap

TIP: Martin van Staveren verzorgt een van de zes colleges van Nieuwe perspectieven op veiligheid van Arbo>> en Nyenrode Business Universiteit.

Reageer op dit artikel