artikel

Al die kul over gedrag; wat weten we nu écht?

Veilig werken

In zijn vakgebied wordt te veel kul gebezigd, zegt de Utrechtse hoogleraar cognitieve psychologie Stefan van der Stigchel. Met een powerpose meer autoriteit? Nooit bewezen. Lachen maakt gelukkiger? Nooit bewezen. Beloning zorgt voor dopamine. Ja, en? “De waarheid is dat we nog niet zoveel weten over het brein.”

Al die kul over gedrag; wat weten we nu écht?

Stefan van der Stigchel maakt graag de vergelijking met de sterrenkunde. Niemand verlangt van een astronoom dat hij even naar Mars vliegt om daar even de bodem-soort te onderzoeken. Van het brein weten we net zo weinig als van het heelal. Toch willen we gedrag en gedragingen verklaren vanuit hersenactiviteit.

We weten nog maar zo weinig over het brein

“Het lijkt wel of we psychologie vervangen door neurologie. Aha, zie je wel: dit hersengedeelte licht op als we dat plaatje tonen. Dat zegt wat over emotie, maar niet over welke emotie en of je dan ook dat gedrag vertoont. We weten nog maar zo weinig van het brein. Ik snap die neiging wel, want gedrag is subjectief en het brein is onafhankelijk en objectief. Maar het begint en eindigt toch echt met gedrag. We zijn geen willoze slaven van ons brein, zonder controle of vrije wil. Al spelen natuurlijk, zeker bij verslaving, de hersenen wel een belangrijke rol.”

Broertje dood aan onwetenschappelijke tips

Van der Stigchel heeft een broertje dood aan zelfhulpboeken met onwetenschappelijke tips en populaire artikelen in bladen als Happinez. “Die zijn enorm populair. Ik had misschien ook in de top tien van bestverkopende boeken gestaan als ik meer kant-en-klare oplossingen had geboden in mijn boek over concentratie. Maar de werkelijkheid is alleen dat we nog niet zoveel weten.

Gelukkiger zijn omdat je door een pen in je mond wordt gedwongen constant te lachen: onzin. (Mensen die extra lachen om gelukkiger te worden, werden zelfs ongelukkiger, zo schreef Roos Vonk in Psychologie Magazine. Rechtop staan en lopen en door deze powerpose meer gezag uitstralen: idem. Een dopamineshot vanwege een like op Facebook, het is allemaal nooit bewezen. Of het is zelfs onzin gebleken, zoals bij die pen. Bovendien: dat ophemelen van dopamine is geheel onterecht. Er komt dopamine vrij: nou én?”

Bewezen werking: meditatie goed voor arbo

Al die kul over gedrag; wat weten we nu écht over het brein?

Stefan van der Stigchel: “We zijn te ongeduldig, maar er is geen quick fix.”

Gelukkig heeft zijn nog jonge vak ook toepassingen gevonden die wél werken. En die zijn direct toepasbaar op de werkvloer. Een daarvan is meditatie. “Had me dit tien jaar gelezen gezegd en ik had je voor zweverig uitgemaakt. Maar na het lezen van veel wetenschappelijke literatuur raakte ik toch geïnteresseerd. En inmiddels mediteer ik ook. Het is niets meer en niets minder dan een concentratieoefening. Goed toepasbaar bij arbeidsomstandigheden.”

Gruwel voor tevredenheid: de slechte kantoortuin

Een gruwel voor de tevredenheid en werklust is de kantoortuin. Dat wil zeggen, de slecht ingerichte kantoortuin. Bij ABN AMRO hebben ze volgens de Utrechtse hoogleraar wel kaas gegeten van het fenomeen. “Die hebben diverse zones aangebracht in de kantoortuin. Ook stiltezones. Dat ontbreekt er vaak aan. Een manager meent dat zo’n tuin goed is voor de teambuilding en ontwerpt een kantoortuin gebaseerd op een soort gemiddelde werknemer. Zelf is hij nog nooit in zo’n werkomgeving geweest.

> LEES OOK: Kantoortuinen, gaan ze ein-de-lijk verdwijnen?

Daarbij wordt vergeten dat mensen verschillend zijn. Dat de een moeiteloos in een drukke omgeving kan werken, maar dat de ander al van de kaart is als er wordt gefluisterd of iemand vraagt of hij even gestoord kan worden. Bij Blendle hebben ze daar trouwens een aardige oplossing voor. Koptelefoon op betekent niet storen, met een oortje uit mag dat weer wel.”

Wat ook echt werkt: powernaps en pauzes

Naast mediteren kan ook de powernap voor meer creativiteit en productiviteit zorgen

Naast mediteren kan ook de powernap voor meer creativiteit en productiviteit zorgen. Al moet zo’n dutje natuurlijk wel passen. “Het is net als met pauzes. Ze werken echt, maar ook hier moet je niet generaliseren. Studenten of toehoorders bij mijn lezingen vragen wel eens hoe lang je je kunt concentreren. Of hoe lang een ideale pauze is. Dat weet ik niet. Tijdens een gesprek als dit heb ik niet veel moeite om geconcentreerd te blijven, maar dat is anders bij een programmeerklus. Voor een slaapje geldt hetzelfde: het maakt je werkgeheugen even schoon, maar het moet wel passen.

> LEES OOK: Breinvriendelijke pauze is het halve werk

Op de bouw? Eh, nou dat zou best kunnen. Denk je dat collega’s het raar vinden als een ouwe baas even een kwartiertje gaat pitten om straks dat zware werk weer te kunnen doen? Ik denk het niet. Van nabij maak ik het ook mee. Ik begeleid een promovendus die rustig zijn hoofd even op het bureau legt. Je kijkt er eerst raar van op, nu zijn we eraan gewend.”

Nu veel waarde aan chemische component in brein

In de jaren zeventig werd er – in het bijzonder in de psychiatrie – juist veel waarde gehecht aan de sociale component. Pilletjes waren bijna taboe en patiënten met een bipolaire stoornis moesten met het gezin in therapie. Nu hechten we weer veel waarde aan de chemische component in het brein. Psychiatrie en psychologie zijn weliswaar verschillende disciplines, maar zijn wel aan elkaar verwant. Ze hebben dan ook veel raakvlakken. Een logische omslag? “Nee, we zijn te ongeduldig. Ik pleit niet voor de extremen uit de jaren zeventig, zoals geen pillen, maar gesprekken. Toch zie ik geen bezwaar tegen een elektroshock, mits die medisch en sociaal goed wordt uitgevoerd. Als het bewezen effectief is, waarom niet?’

Al die kul over gedrag; wat weten we nu écht over het brein?

Goed uit elkaar houden: causaliteit en correlatie

Bovendien zijn we als maatschappij te ongeduldig, stelt Van der Stigchel: ‘O, dit werkt niet. Dan snel wat anders’. Maar er zijn geen makkelijke oplossingen. Mijn vak bestaat pas sinds begin vorige eeuw. Er is geen quick fix. De antipsychiatrie heeft te weinig opgeleverd en dus gooien we het relatief snel weer over een compleet andere boeg.”

Vooral het verschil tussen causaliteit (oorzaak en gevolg) en correlatie (samenhang) moeten we goed uit elkaar houden, zo betoogt hij. “We nemen aan dat lange mensen veel autoriteit uitstralen en daardoor goede bestuurders zijn. Je moet eerst weten of dat zo is, daar zijn big data belangrijk voor. En als het dan inderdaad zo is, of er een causaal verband is of slechts correlatie.”

> LEES OOK: Ziek door het werk? Bewijs het maar

Niet-psychologen die van alles en nog wat beweren

Als iets simpel is, werkt het vaak niet. Hij haalt een experiment aan met mensen die te horen kregen dat ze al aardig op leeftijd waren – vlak voordat ze een stuk moesten lopen. Vervolgens zouden ze minder snel lopen. “Die bevinding bleek achteraf niet te kloppen. Ik stoor me er soms wel aan dat niet-psychologen van alles en nog wat beweren. Een goudvis die een grotere concentratie heeft dan de mens, IQ dat al jaren zou dalen, de linker- en rechterhersenhelft die staan voor respectievelijk creativiteit en rationaliteit. Het klopt allemaal niet. Het zijn enorme, niet bewezen generalisaties.”

Persoonlijkheidstesten zijn niet evidence-based

Persoonlijkheidstesten zeggen niks over creativiteit, stressbestendigheid of productiviteit

Helaas gelden die generalisaties ook voor HR en Arbo. “Persoonlijkheidstesten zijn wetenschappelijk gezien onzin. Ze zijn niet evidence-based en worden vaak aangeboden door grote bedrijven. Dan zal het wel goed zijn, is de gedachte. Niet dus. Ik snap het wel, je moet wat. Maar die testen zeggen helemaal niks over creativiteit, stressbestendigheid of productiviteit.”

Veel is niet bewezen of werkt dus zelfs contraproductief. Toch kan de arboprofessional nog stappen zetten, aldus Van der Stigchel. “Zorg voor een bedrijfscultuur waarin fouten melden wordt gewaardeerd. Kijk naar de pilotencultuur. Niemand kijkt daar raar op als de co-piloot de gezagvoerder op een foutje wijst. Dat kan overal.

Helm dragen nu eenmaal de bedrijfscultuur

Maar eerst moet je begrip kweken. Je moet die helm op omdat je anders levensgevaarlijk gewond kan raken. Gebeurt dat vervolgens niet, dan kun je vragen waarom iemand dat ding niet draagt. Als het antwoord dan is: omdat de kans op een ongeval wel heel klein is, kun je zeggen dat je dat begrijpt, maar dat je de irrationaliteit toch gaat afdwingen. Omdat een helm dragen nu eenmaal de bedrijfscultuur is en omdat het toch moet.”

> LEES OOK: Veiligheid: elkaar aanspreken blijft lastig

Over irrationaliteit gesproken: Van der Stigchel komt in januari met een nieuw boek: ‘52 tips voor betere aandacht’. “Ja, toch tips inderdaad. Maar wel wetenschappelijk bewezen tips. Ik pas wel op. In de biologie kun je nog wel eens een foutje maken als het over een voortplantingsmechanisme of zo gaat. In ons vak moet je oplossingen bieden en die moeten dan ook echt wel werken.”

Auteur | Ton Bennink

 

 

Al die kul over gedrag; wat weten we nu echt over het brein?> TIP: boek Gedrag & Veiligheid, Frank Guldenmund

Reageer op dit artikel