blog

Weg met veiligheidsfabels, ga kritisch nadenken!

Veilig werken

Onlangs hield ik een lezing voor een groep veiligheidsprofessionals. De organisator van dit evenement had bij wijze van uitnodiging de volgende mededeling naar de deelnemers gestuurd: “WAARSCHUWING: deelname aan dit kenniscafé kan je professionele mening en gewoontes ernstig beschadigen.”

Weg met veiligheidsfabels, ga kritisch nadenken!

Dat is nou precies wat ik graag wil. Nou ja, niet schade toebrengen natuurlijk. Maar wel veiligheidsprofessionals aanzetten tot kritisch nadenken over wat ze doen en zeggen. Over welke aannames en overtuigingen er ten grondslag liggen aan de dingen die ze denken, zeggen en doen. En over of die blinde overtuigingen, die ik veiligheidsfabels noem, wel hout snijden.

Goedbedoelde veiligheidsfabels of inhoudsloze rituelen

Bij gebrek aan een ‘Vereniging tegen Kwakzalverij binnen Veiligheid’ is dat hard nodig. Want een behoorlijk deel van wat er binnen veiligheid wordt gepraktiseerd is – alle goede bedoelingen ten spijt – niet meer dan “een pakketje schroot met een dun laagje chroom” (zoals Het Goede Doel in 1983 zong). Sommige praktijken zijn niet meer dan goedbedoelde veiligheidsfabels of rituelen zonder werkelijke inhoud.

In mijn boek “Veiligheidsfabels 1-2-3” heb ik 95 van zulke ‘veiligheidsfabels’ verzameld. En dat aantal van 95 is niet geheel toevallig gekozen. In navolging van wat Luther 500 jaar geleden deed, heb ik de hoop dat deze veiligheidsfabels dienen als stellingen die kunnen bijdragen tot een reformatie van bepaalde praktijken binnen de veiligheidswereld.

Veiligheidsfabels, wat moeten we daar onder verstaan?

Er bestaat (nog) geen definitie van het begrip veiligheidsfabels. Losjes kunnen we stellen dat het bij veiligheidsfabels gaat om ineffectieve of schadelijke toepassingen en overtuigingen binnen veiligheid. Dingen die geen hout snijden, maar die ons vaak wel een goed gevoel geven. Zolang je er niet al te kritisch over nadenkt tenminste. Laten we eens naar een voorbeeld kijken.

Hoezo, Alle Ongevallen Kunnen Worden Voorkomen?

De bekende slogan ‘Alle Ongevallen Kunnen Worden Voorkomen’ is een typische, klassieke veiligheidsfabel. Gek genoeg zijn er gerenommeerde veiligheidsprogramma’s die zich op dit uitgangspunt beroepen. Met name programma’s die nul ongevallen als een expliciete doelstelling nastreven.

Natuurlijk zouden we graag alle ongevallen willen voorkomen. Want we zien het liefst dat iedereen heelhuids naar huis kan. Maar denk even kritisch na. Wat is nodig zodat ‘Alle Ongevallen Kunnen Worden Voorkomen’? Je moet alwetend zijn, met volledige kennis van alle activiteiten, inclusief de onverwachte dingen die kunnen gebeuren, en wanneer. Je moet almachtig zijn, om daadwerkelijke alle onverwachte gebeurtenissen te voorkomen, dan wel de gevolgen ervan te beperken. En je moet over onbeperkte middelen beschikken. Hoe realistisch is dit?

Misschien beter: van alle ongevallen kunnen we leren

In de werkelijke wereld hebben we kennis van onverwachte gebeurtenissen vaak pas achteraf. Dus men zou eerder moeten stellen dat men van alle ongevallen kan leren, om dan mogelijk herhaling te voorkomen. We kunnen niet alles voorkomen. Er is bijvoorbeeld weinig dat je kunt doen tegen een vliegtuig dat op jouw bedrijfspand neerstort. En iedereen kampt chronisch en continu met schaarste van middelen. We hebben dus gewoonweg niet de middelen om alles te voorkomen. Waarschijnlijk zijn er mogelijk zelfs ongevallen die we geeneens willen voorkomen.

> TIP! DOWNLOAD de gratis whitepaper Veilig leiderschap met risicoleiderschap

Hoe herken je veiligheidsfabels?

Veiligheidsfabels kunnen ontstaan door diverse mechanismen, zoals gebrekkige wetenschap, logische fouten, kennisgebrek en misverstanden en een ongezond streven naar zekerheid. Als ze er eenmaal zijn, houden we ze vaak in stand vanwege commerciële, politieke en andere belangen, heersende culturen en/of gebrek aan kritisch vermogen binnen organisaties.

Een duidelijk teken van een ongezond streven naar zekerheid is bijvoorbeeld als er met absoluten wordt geschermd. Zoals hierboven: ALLE ongevallen … In dat soort gevallen is het verstandig om u even achter uw oor te krabben en na te denken over hoe realistisch een dergelijke uitspraak is.

Een bedrijf zonder ongevallen kan best heel onveilig zijn

Logische fouten zijn soms wat moeilijker te ontdekken. Een bedrijf zonder ongevallen is een veilig bedrijf, toch? Dat is gezond verstand, zou je denken. Maar nee, een mooie ongevallenstatistiek kun je ook op andere manieren krijgen. Bijvoorbeeld door hele strikte definities, door onderrapportage of door domweg geluk. De logica is dus omgedraaid. Een veilig bedrijf zal waarschijnlijk weinig ongevallen hebben, maar een bedrijf zonder ongevallen kan best heel onveilig zijn.

> LEES OOK: Ongevallencijfers, het is maar hoe je ernaar kijkt

80% van de ongevallen: oorzaak mens?

De bekende stelling dat mensen 80% van alle ongevallen veroorzaken, is een illustratie van kennisgebrek en gebrekkige wetenschap. De meesten weten namelijk niet waar de 80% op doelt (directe oorzaken en daardoor niet echt relevant voor preventie). Of hoe meneer Heinrich in de jaren 30 aan dit getal is gekomen (door selectief en arbitrair gebruik te maken van bevooroordeelde data).

> LEES OOK: De 80%-amateurs

Toch is deze stelling over de ‘oorzaak mens’ niet uit te roeien. Want ze klinkt zo goed. En ze geeft het management een excuus om de aandacht voor veiligheid naar de werkvloer te verleggen, in plaats van dingen op een meer fundamentele manier aan te pakken. De veiligheidsbranche is daaraan mede schuldig. Want daar verdienen velen hun geld met het verkopen van gedragsbeïnvloedingsprogramma’s en diverse tooltjes.

Dus: succes met het ontdekken van fabeltjes! Uw dagelijkse leven wordt er in eerste instantie misschien niet gemakkelijker op. Maar troost u met de gedachte dat de veiligheid er wel bij zal varen.

Carsten Busch | Senior adviseur arbeidsveiligheid bij Politidirektoratet, de overkoepelende organisatie van de Noorse politie en actief binnen diverse vakfora en eigenaar van www.mindtherisk.com.

 

> TIP: Op 22 mei 2019 (15:30-19:00) geeft Carsten Busch het college Meten is weten over veiligheidsfabels, als onderdeel van de Nyenrode collegereeks ‘Nieuwe perspectieven op veiligheid’.

veiligheidsfabels en waarom die gevaarlijk zijn

Reageer op dit artikel