blog

Beetje gek, onveilig gedrag als ziektebeeld

Veilig werken

Onlangs kwam een bericht op in mijn news feed. Het artikel kopte met “Nieuwe bouwvakkers en inframannen krijgen gedragstherapie”. Ik kreeg spontaan het zuur.

Beetje gek, onveilig gedrag als ziektebeeld

En let wel, dat was niet omdat ik van nature zuur ben, en het was ook niet per se vanwege de inhoud van het artikel. Daarin wordt namelijk een nieuw initiatief beschreven: een nieuwe veiligheidsmodule voor het mbo-onderwijs in de bouw. Dat is een initiatief waar je niet tegen kunt zijn, natuurlijk.

Wat echter mijn tenen doet krullen en het maagzuur borrelen, is vooral de titel en de onderliggende aannames, opvattingen en waarheden die eruit spreken. Dingen dus die misschien niet expliciet worden uitgesproken, maar wel een heleboel zeggen over de schrijver(s). Laten we dat eens nader onderzoeken, te beginnen met het laatste woord.

1. Ziektebeeld

De term gedragstherapie verbindt veiligheid aan een ziektebeeld. Als het ware wordt er gesuggereerd dat onveiligheid kan worden gezien als een ziekte, meer precies een psychische aandoening. Mensen hebben psychische problemen, veroorzaken daardoor onveilige situaties en ongevallen en hebben hulp nodig om deze problemen op te lossen.

Dat is op zijn zachtst gezegd een bedenkelijke manier van redeneren. Het is wellicht voor de hand liggend, of in ieder geval aannemelijk, dat iemand met psychische klachten eerder een ongeval zal oplopen dan iemand die daar niet aan lijdt. Maar je kunt niet de omgekeerde redenatie toepassen en zonder meer aannemen dat als iemand een ongeval heeft gehad, of op een onveilige manier handelt, hij ‘dus’ waarschijnlijk een psychische aandoening heeft.

Een van de oudste veiligheidskundige theorieën (hypotheses) suggereert dat er brokkenmakers bestaan. Mensen die vanwege bepaalde persoonlijke karakteristieken meer ongevallen veroorzaken dan ‘gewone’ mensen. Decennialang onderzoek heeft dit tot dusverre niet kunnen bevestigen. Mochten brokkenmakers daadwerkelijk bestaan, dan zijn ze zo zeldzaam dat het waarschijnlijk niet de moeite loont om daar specifiek maatregelen op te richten.

2. Gedrag

Onderliggend aan zowel de titel als de inhoud van de opleiding, ligt de aanname dat gedrag het probleem is. Gedragstherapie is volgens Wikipedia “…een therapeutische werkwijze om gedrag en gedragsverandering via therapie te begrijpen … en is praktisch bezien een techniek om op een opbouwende wijze gedrag te veranderen”. En: “Gedragstherapeuten pogen ongewenste gedragingen en emoties te doen verdwijnen of te veranderen door de prikkel aan de basis hiervan, te koppelen aan een ander, constructiever gedrag.” In het artikel lezen we dat de ontwikkelde lesstof vooral inzet op gedrag en houding.

> LEES OOK: Veilig gedrag en wat u erover wilt weten

De vraag is echter, klopt die aanname? Om te beginnen moeten we ons afvragen in hoeverre we gedrag als onveilig kunnen bestempelen. We kunnen waarschijnlijk allemaal wel voorbeelden opnoemen van onveilig gedrag. Maar het gedrag op zich is niet noodzakelijkerwijs onveilig, de combinatie van gedrag en de context waarin het gedrag plaatsvindt kan het geheel onveilig of meer riskant maken. Om een afgezaagd voorbeeld te gebruiken: uit een vliegtuig springen zonder parachute is een stuk minder riskant als het vliegtuig op de grond staat.

Kijken naar achterliggende redenen gedrag

Vervolgens is de vraag of gedrag op zich de juiste plaats is om de focus te leggen. Is het niet verstandiger om nog even een stapje verder te kijken en te kijken naar de redenen voor dat gedrag? Waarom vertonen mensen bepaald gedrag in situaties waarin dat niet gepast is, bijvoorbeeld vanwege het risico? Het antwoord op die vraag en een maatregel die daarop is aangepast, geven waarschijnlijk beter en meer doeltreffend resultaat dan aandacht voor gedrag en houding. Immers, als er voldoende tijd wordt ingepland voor een klus, omdat er realistisch gebudgetteerd is en het aanbestedingsproces niet uitsluitend op zo laag mogelijke kosten is gedaan, verdwijnt een groot deel van de externe druk om iets “effe snel” te doen.

> LEES OOK:  Hoe komt gedrag van mensen tot stand?

3. Doelgroep

En dat brengt ons bij het derde punt, de doelgroep waar blijkbaar het probleem is. Zowel de ‘therapie’ als de opleiding lijken vooral gericht te zijn op de werkvloer. Sterker nog, de opleiding is gericht op de jongste bediende, op aankomende schoolverlaters. Het is prima dat deze beginnende bouwers leren over veiligheid en het belang van vragen stellen en misschien zelfs nee zeggen. Maar laten we wel even bedenken dat we het hier ook hebben over degenen met de minste macht. Degenen zonder veel ervaring en waarschijnlijk helemaal onder aan de ladder, zowel sociaal als hiërarchisch. Dan is het fijn dat er in hun opleiding nadruk ligt op het stellen van vragen over veiligheid. Maar het negeert wel een beetje de probleemstelling van speaking truth to power.

Holle frasen als “een veiligere bouw begint bij jezelf” en “respect verdien je zelf” zijn dan een zwakke bemoediging en eigenlijk vooral pervers. Want wat kunnen ze nou helemaal veranderen? Een veiligere bouw begint allereerst bij het zorgen voor geschikte randvoorwaarden, een deugdelijk ontwerp en dito planning. En die dingen komen niet bij de jongste bediende vandaan met een cursus houding en gedrag achter de kiezen. Die dingen komen van de hogere echelons: van de ontwerper, de uitvoerder, de hoofdaannemer en dergelijke.

> LEES OOK: Drie fabels over veiligheid en gedrag

Bovendien vraag ik me af hoe deze opleiding de (naar mijn indruk) toenemende instroom van buitenlandse bouwers raakt. Ik vermoed niet.

Macht van woorden

Sommigen denken nu wellicht, “Kom op Carsten, maak je niet druk om die paar woorden. Die zijn geschreven door een communicatiemedewerker die een grappige en pakkende kop wilde maken. Meer betekent het niet.” En inderdaad, wellicht is dat het verhaal achter de kop van het artikel – ik heb er geen onderzoek naar gedaan. Dat neemt niet weg dat ik me wél druk maak. Woorden hebben een verbijsterende macht. De manier waarop we communiceren beïnvloedt de manier waarop wijzelf en anderen over dingen nadenken en dat bepaalt onze oordelen en acties. In het tijdperk van fake news is het belangrijker dan ooit tevoren om hier zorgvuldig mee om te gaan. Temeer omdat het de taak van veiligheidsprofessionals is om deugdelijk advies te geven aan klanten, managers en medewerkers. Hun veiligheid hangt ervan af!

> LEES OOK: Visual Thinking: veilig werk heeft baat bij een plaat

Nogmaals, het initiatief klinkt goed, maar de insteek is waarschijnlijk suboptimaal. In het grote geheel is dit waarschijnlijk nog geen druppel op een gloeiende plaat, omdat het in het geheel niet over de onderliggende problemen in het grotere systeem gaat. Want onveilig gedrag is geen ziektebeeld. Maar ach, waarschijnlijk is dat ook niet de bedoeling. Veel maatregelen in veiligheidsland hebben vooral een feelgood-gehalte. En die boodschap komt gelukkig duidelijk over in het artikel.

Carsten Busch | Auteur van Veiligheidsfabels 1-2-3, actief binnen diverse vakfora en eigenaar van www.mindtherisk.com.

 

> TIP: Meer over arbeidsongevallen, incidenten en veiligheidscultuur tijdens de nieuwe Nyenrode collegereeks Nieuwe perspectieven op veiligheid

Beetje gek: onveilig gedrag als ziektebeeld

Reageer op dit artikel