nieuws

Veilig echt kwestie van gedrag en cultuur?

Veilig werken

Arbeidsrisico’s bestrijden met techniek? Nauwelijks te doen, vinden veel veiligheidskundigen. In plaats daarvan moet je sleutelen aan gedrag en cultuur. Bijvoorbeeld door het geven van instructie en voorlichting. Maar werkt dat echt beter?

Veilig echt kwestie van gedrag en cultuur?

Volgens Tjabe Smid hangt dat voor een groot deel af van de strategie van de werkgever. Smid is onder meer emeritus hoogleraar Arbeidsomstandigheden bij VU medisch centrum. Bij het Amsterdam Public Health research institute doet hij samen met anderen onderzoek naar risicoperceptie en risicocommunicatie.

Veilige looppad of onveilige sluiproute?

Maandagmiddag 12:00 uur. Kantoormedewerkers van een logistiek bedrijf maken zich op voor de lunch. En geloof het of niet: nu wordt het spannend. Want de kortste route van het kantoor naar de kantine loopt dwars door het magazijn, en daar rijden heftrucks met volle vaart heen en weer. Precies om die reden heeft de werkgever een veilig looppad uitgezet – maar dat maakt de weg naar de kantine wel een stukje langer.

> LEES OOK: Distributiecentra racebaan voor heftrucks

Zullen de werknemers inderdaad dat looppad volgen? Of kiezen ze voor de kortere maar onveilige sluiproute? Volgens Smid zal dat voor een groot deel afhangen van de strategie van de werkgever. “Veel bedrijven kiezen in zo’n geval voor voorlichting. Ze roepen de medewerkers bij elkaar en leggen uit waarom het in het magazijn gevaarlijk is. En waarom ze dus beter kunnen kiezen voor het looppad. Heel logisch, maar in de meeste gevallen zal het niet helpen.”

Een werknemer uitleggen waarom hij het looppad moet nemen? Meestal helpt het niet …

Banger voor straling dan voor aanrijding

Dit komt volgens Smid vooral omdat die medewerkers het gevaar zullen onderschatten. “Over het algemeen zijn mensen niet zo bang voor aanrijdingen of voor zware dingen die naar beneden kunnen vallen. Ze maken zich veel zenuwachtiger over eventuele straling, asbest in het gebouw of dreigende terreuraanslagen. En dat valt goed te verklaren.”

> LEES OOK: Sanering daken met asbest is probleem

Want de kans dat mensen iets als risico zien, neemt toe als dat risico voldoet aan enkele voorwaarden:

  1. Het risico is onzichtbaar. “In het verleden heb ik me beziggehouden met straling”, vertelt Smid. “Het enge daarvan is dat je er absoluut niets van merkt. Je bent volkomen afhankelijk van de expert en zijn meetinstrumenten. Dat is een stuk bedreigender dan zo’n concrete heftruck.”
  2. Er is onduidelijkheid over de effecten. “Want”, zegt Smid, “met een gammele ladder de ramen lappen op drie hoog is misschien gevaarlijk, maar je weet na afloop wel of je het hebt overleefd of niet. De effecten van straling en asbest zijn veel vager: misschien heb je gezondheidsschade opgelopen, misschien ook niet.”
  3. Je mist controle. “De mensen die de sluiproute nemen door het magazijn maken zichzelf wijs dat ze alles in de hand hebben, dat ze het gevaar zien aankomen. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld automobilisten. Van hen denkt 80 procent dat ze beter rijden dan gemiddeld. Dus hen zal niet zo gauw iets overkomen.”
  4. Het geeft een wenselijk bijeffect. Want waarom nemen werknemers het risico van dat magazijn voor lief? Omdat ze dan een minuut eerder in de rij staan voor hun broodje kroket. En waarom spelen rokers Russisch roulette met hun gezondheid? Omdat roken voor hen erg prettig is. “Stel je voor dat een werkgever niet-rokers zou voorschrijven om 10 sigaretten per dag te roken”, zegt Smid. “Dan zou het land te klein zijn. Maar als mensen het lekker vinden, doen ze het graag.”

Vier redenen om de sluiproute te kiezen

De werknemers hebben dus vier redenen om toch te kiezen voor de sluiproute. Hoe Smid dit zou voorkomen? Door vooral te investeren in techniek. “In de eerste plaats zou ik willen schuiven met dat looppad, of misschien zelfs met dat kantoor of die kantine. Als die mensen in een rechte lijn van A naar B kunnen lopen, pak je het probleem aan bij de bron. Dan is er geen enkele verleiding om van het looppad af te wijken. En als dat niet mogelijk is, zou ik het magazijn gewoon afsluiten, met hekken. Dan maak je die sluiproute fysiek onmogelijk.”

 

Zit de winst echt in gedrag en cultuur?

Smid beseft dat hij hiermee ingaat tegen de heersende filosofie. Die richt zich tegenwoordig op voorlichting, op het veranderen van de cultuur. “Veiligheidskundigen hebben over het algemeen een technische achtergrond. Dus docenten bij de opleiding hameren erop dat die techniek niet zaligmakend is. Hun argument: bedrijven hebben al zoveel in die techniek geïnvesteerd, dat die nog nauwelijks valt te verbeteren. De potentiële winst zit hem in het gedrag, in de cultuur.”

> LEES OOK: Eerst gedrag en cultuur, dan techniek en beleid

Maar volgens Smid is dat maar gedeeltelijk waar. “Het geldt inderdaad voor de luchtvaart of voor kerncentrales. Maar niet voor die honderdduizenden andere bedrijven die te maken hebben met risico’s met een grote kans en een relatief klein effect. Neem bijvoorbeeld struikelen. Ik ken bedrijven waar dat het grootste risico vormt, maar er valt nauwelijks op voor te lichten. In plaats daarvan kun je beter alle drempels en stoepranden weghalen, en ervoor zorgen dat niet de hele werkvloer bezaaid ligt met troep.”

Obligaat sleutelen aan cultuur als aflaat

Obligate voorlichting, het obligate sleutelen aan de cultuur – Smid ziet het vaak als aflaat. “Hoe kun je een cultuur tot stand brengen als je bijvoorbeeld te maken hebt met steeds wisselende arbeidskrachten? Met steeds nieuwe Oost-Europese werknemers die de taal niet spreken? Natuurlijk is het mooi als je tegen jezelf kunt zeggen dat je die medewerkers hebt voorgelicht, maar ben je dan helemaal eerlijk? Waarom kiest dat logistiek bedrijf ervoor om de werknemers te vertellen hoe gevaarlijk de route door het magazijn is? Omdat de werkgever gelooft in voorlichting? Of omdat zo’n hek naast dat looppad gewoon veel meer geld kost?”

> LEES OOK: Zo voorkom je ongevallen door taalbarrières

En nu we het toch hebben over eerlijkheid: soms is het de vraag of de voorlichtingsboodschap wel overeenkomt met de echte organisatiedoelen. Stelt u zich voor, hetzelfde logistieke bedrijf als hierboven, maar dan ‘s nachts. Een medewerker op dat kantoor krijgt een telefoontje van een klant. Een boze klant, die nu eindelijk wil weten hoe het staat met zijn bestelling. En wel onmiddellijk. “Wat doe je dan?”, vraagt Smid. “Je weet dat boze klanten ook leiden tot een boze baas. Dus de kans is groot dat je over het hek klimt, het gevaarlijke magazijn in, en op zoek gaat naar die bestelling. En weet je wat? Als de klant de volgende dag tevreden is, is die baas dat ook. Dan maalt niemand meer om de veiligheidsvoorschriften.”

Meteen 220 volt op een hek zetten is niet nodig, maar je kunt het wel 2 meter hoog maken

Technische oplossingen veel betrouwbaarder

Maar pleit dat juist niet tegen technische oplossingen? En voor een goede veiligheidscultuur? “Dat is inderdaad wat veel veiligheidskundigen zullen zeggen”, geeft Smid toe. “Maar in vergelijking met voorlichting zijn technische oplossingen doorgaans veel betrouwbaarder.

> LEES OOK: Veilig werken als pressiemiddel

In dit geval ligt er bijvoorbeeld een simpele oplossing: maak die klim over dat hek moeilijker. Nee, je hoeft er niet onmiddellijk 220 volt op te zetten, maar je kunt het wel 2 meter hoog maken. Of je werkt met een pasjessysteem, waardoor je alleen dat magazijn in kunt als je daar ook werkelijk wat hebt te zoeken. Op die manier maak je het de medewerkers heel moeilijk om zichzelf in gevaar te brengen. En dat werkt beter dan welke voorlichtingscampagne dan ook.”

Peter Passenier | journalist

 

> TIP: Praktijkdag Grip op gedrag. Analyseer onder meer praktijkcases met organisatiepsycholoog Jules Heijneman!

Reageer op dit artikel