nieuws

Risicobesluitvorming en de menselijke waarde

Veilig werken

In crises wordt beslist over risico’s, vaak onder tijdsdruk. Een crisis toont hoe we omgaan met risico’s en biedt inzicht in risicobesluitvorming. Dat is leerzaam, ook voor situaties waarin de crisis en tijdsdruk ver weg zijn. Wat arboadviseurs kunnen leren van crisisonderzoekers.

Risicobesluitvorming en de menselijke waarde

Ed Oomes (50) studeerde arbeids- en organisatiepsychologie aan de Universiteit van Utrecht. Hij werd daarna opgeleid tot brandweerofficier, werkte acht jaar bij de
brandweer van Amsterdam en werd brandweercommandant bij Schiphol. Oomes was de eerste lector Brandweerkunde op het toenmalige NIFV (Nederlands Instituut Fysieke Veiligheid), hij is docent, auteur en was jarenlang – onder de naam Ome Ed – een veelgelezen columnist.

Crisisadviseur met één been in arbo

Intussen werkt Oomes veertien jaar bij de luchthaven. Hij verbreedde zijn werkterrein, werd er manager security-beleid en uiteindelijk Senior Officer Continuïteit en Crisismanagement. Hij noemt zichzelf graag crisisadviseur of crisisonderzoeker. Zijn specialismen zijn brandbestrijding en crisisbeheersing. Maar in zijn loopbaan stond Oomes regelmatig met één been in arbo. Hij publiceerde regelmatig over de risico’s en arbeidsomstandigheden bij de brandweer. En als leidinggevende had
hij te maken met de werkrisico’s van zijn brandweermensen. Oomes is bovendien als docent en examinator betrokken bij het opleiden van veiligheidskundigen.

> LEES OOK: Brandweer test inzet robots in proeftuinen

Wat is een risicoprofessional?

Een risicoprofessional is een professional die anderen bijstaat in het ‘omgaan met risico’s’. Deze omschrijving is, net als het begrip risico, zo breed dat ook adviseurs buiten de wereld van veiligheid en arbeidsomstandigheden zich erin herkennen. Sommigen zijn actief in een ander risicodomein, maar staan met één been in arbo. Dat biedt mogelijkheden voor inspiratie en lering. Walter Zwaard verkent de grenzen.

Brand, brandweer en risicomanagement

Oomes houdt zich tegenwoordig bezig met crisismanagement. Maar brandveiligheid domineerde het grootste gedeelte van zijn carrière. Hij noemt dat domein tegenwoordig zijn ‘hobby’ en heeft er uitgesproken opvattingen over. Oomes meent dat de brandweer operationeel soms te veel risico’s neemt: “Helaas heeft dat geleid tot dodelijke ongevallen tijdens repressie, vrijwel allemaal in bedrijfspanden. Terwijl er op één ongeval na eigenlijk geen reddingen noodzakelijk waren. Dat maakt de slachtoffers aan brandweerzijde extra erg.” Hij kent de brandweerwereld goed: “Brand is hun ding. Branden zijn er meer voor de brandweer dan dat de brandweer er is voor de samenleving. Dat was destijds ook een centrale stelling in mijn lectorale rede.”

Oomes verdiepte zich regelmatig in de mogelijkheden van veilige repressie: aanpakken die de risico’s en blootstelling beperken bij de brandbestrijding. En in de invloed van fysieke en psychische belasting op beslissingen tijdens een inzet. Dat vormde de basis voor zijn latere fascinatie voor risicobesluitvorming.

> LEES OOK: PBM bij hittebelasting

Van safety naar security, van kans naar effect

Oomes ervoer het destijds als een grote stap in zijn loopbaan: van safety naar security. Hij benadrukt dat het accent bij safety vaak ligt op risico’s met een technische oorsprong, en bij security op risico’s door kwaadwillenden. Maar er zijn ook overeenkomsten.

Hij legt het graag uit met het bekende Zwitsersekaasmodel. Daarin ontstaat schade als verschillende verdedigingslagen in een organisatie falen. Die lagen zijn in het model gevisualiseerd met plakken gatenkaas. De gaten in de kaasplakken zijn de zwakke plekken daarin. Er kan pas schade ontstaan als zij op een lijn komen te liggen. Oomes vindt het model geschikt voor het denken over safety én security. Ook al verschilt het karakter van de bron en de verdedigingslagen.

Ondanks alle overeenkomsten zette de overstap van safety naar security zijn ideeën over risico op zijn kop. Bij safety gaat het om een combinatie van kans en effect. Bij security speelt kans een minder prominente rol. Daar gaat het vooral over effecten. Niet alleen fysieke effecten, maar bijvoorbeeld ook schade aan het maatschappelijk vertrouwen. “Bij de overstap van safety naar security ging ik mij steeds meer richten op de effectkant van risico en minder op de bronkant”.

Hij geeft aan dat er ook een spelelement in zit en verwijst naar de game theory. Het is een spel met de kwaadwillende die de zwakke plekken in de verdedigingslagen probeert te vinden: “In de terminologie van dat kaasmodel moet je de gaten in de kaas onvoorspelbaar maken als je ze niet kunt dichten. Dat is security. Terwijl we dat in safety nooit zouden doen. Want veiligheidskundigen houden niet van onvoorspelbare zwakke plekken.”

> LEES OOK: Levensecht risico’s beleven met virtual reality

Risicobesluitvorming: menselijke beslissingen over risico’s

Oomes voelt zich risicoadviseur en kijkt graag breed, over de risicodomeinen heen. Natuurlijk zijn er verschillen: “Je moet mij niet vragen om een advies uit te brengen over een chemische installatie. Want dat vraagt om specifieke technische kennis.” Maar er zijn ook overeenkomsten. Want in alle domeinen gaat het om mensen die beslissingen nemen over risico’s. Dat onderwerp, risicobesluitvorming, boeit hem. Hij ziet grote overeenkomsten tussen operators van een chemische installatie
bij een calamiteit en brandweermensen tijdens een uitruk. In beide gevallen gaat het om beslissingen onder tijdsdruk en met onvolledige kennis.

> LEES OOK: Onzekere risico’s managen, hoe doe je dat?

Een crisis haalt ook het beste in mensen naar boven

Een crisis is bedreigend, maar haalt ook het beste boven in mensen. Waarom iedereen zo goed functioneert tijdens een crisis, terwijl het daarna zo’n moeite kost om medewerkers te motiveren? Dat is een vraag die Oomes regelmatig krijgt van leidinggevenden. Zijn antwoord: “Tijdens crises is het ‘waarom’ en het doel van acties heel duidelijk. Ieders bijdrage telt en is zichtbaar. Als je dat in normale werksituaties voor elkaar krijgt, is iedereen net zo gemotiveerd”.

Voor risicobesluitvorming tijdens crises zijn deskundigheid en ervaring minstens zo belangrijk als opleidingen, instructies en procedures. Het gaat om anticipatie en veerkracht. Beslissingen die mensen onder tijdsdruk nemen leunen zwaar op herkenning van situaties, benadrukt Oomes.

> LEES OOK: Veilig gedrag: geen woorden maar daden

Misschien zijn dat lessen die arboadviseurs kunnen leren van crisisadviseurs: ruimte bieden aan de factor mens en zijn intuïtie als aanvulling op systemen en procedures, aandacht voor oefenen. En accepteren dat beslissingen altijd worden genomen met onvolledige informatie. Meer informatie is niet altijd beter; het kan de besluitvorming vertragen en daarmee een probleem op zichzelf worden.

Arbeidshygiënische strategie roept fundamentele vragen op

Oomes vindt overigens dat andere risicodomeinen zich ook kunnen laten inspireren door het arbodomein. Hij herinnert zich dat hij destijds als brandweerman voor het eerst kennismaakte met de arbowereld en gecharmeerd raakte van de arbeidshygiënische strategie. De brandweerwereld is van oudsher erg gericht op persoonlijke beschermingsmiddelen. Dat de arbeidshygiënische strategie die als laatste redmiddelen benoemt, vond hij verfrissend. Dat collectieve maatregelen beter zijn dan individuele, sprak hem aan. Het leerde hem fundamentele vragen te stellen: waarom doen we dit altijd zo? Kunnen we die vanzelfsprekendheid niet doorbreken?

> LEES OOK: Een-twee-drie, arbeidshygiënische strategie

Arboadviseurs en veiligheidskundigen kunnen leren van crisisadviseurs. Maar ook van Oomes’ persoonlijke professionalisering. Zijn uitspraken illustreren dat een professional een brede blik ontwikkelt, de grenzen van zijn deskundigheid leert kennen en steeds zoekt naar het algemeen geldende. Professionals filosoferen graag over complexe problemen. Oomes kreeg steeds meer oog voor algemene principes die gelden over de risicodomeinen heen: “Ik ben steeds meer opgeschoven naar de beschouwende kant. En ik heb het ’t meeste naar mijn zin als ik het snap en weet hoe het werkt”.

Walter Zwaard | adviseur op het gebied van risicomanagement, ongevallenpreventie, gevaarlijke stoffen en arbeidsomstandigheden

 

Congres Risicomanagement, risicobesluitvorming

> TIP: Ed Oomes is praktijkspreker  en Walter Zwaard is dagvoorzitter en inleider op het congres Risicomanagement Zicht op onzichtbare risico’s 

Reageer op dit artikel