nieuws

Procesveiligheid, dit is het en zo werkt het

Veilig werken

Procesveiligheid is een begrip dat steeds vaker voorbijkomt als het gaat om gevaarlijke chemische stoffen en het milieu. Wat is procesveiligheid nu precies, welke partijen spelen er een rol in en welke wetgeving is relevant?

Procesveiligheid, dit is het en zo werkt het

Procesveiligheid gaat over de relatief grote gevaren van chemische stoffen of chemicaliën in procesinstallaties. Die gevaren zijn meestal gerelateerd aan de giftigheid en brandbaarheid van de stoffen in kwestie. In het Engels spreekt men over Process Safety. Dat begrip is al veel langer duidelijk omlijnd en vastgelegd dan de Nederlandse term.

In het Nederlands wordt procesveiligheid nog weleens verward met machineveiligheid, de veiligheid van apparaten. Bij machineveiligheid gaat het om ATEX (vonkvrije apparatuur) en machine guarding (afscherming van de bewegende delen van machines).

> LEES OOK: Machineveiligheid is nog geen veilig proces

Is procesveiligheid een wettelijke verplichting?

Of procesveiligheid een wettelijke verplichting is, hang af van de hoeveelheid stoffen en het gevaar dat ze vertegenwoordigen voor hun omgeving. Een veilig ontwerp van een procesinstallatie zit zo in elkaar dat de installatie bestand is – en blijft – tegen de eigenschappen van de gevaarlijke stoffen en tegen de omstandigheden (druk, temperatuur).

Procesveiligheid is gerelateerd aan de wetgeving in het Besluit risico’s zware ongevallen (Brzo). Meer hierover verderop onder het kopje Wetgeving.

De risico’s van grote hoeveelheden chemicaliën

Grote hoeveelheden chemische stoffen brengen risico’s mee. Bedrijven moeten die risico’s onder meer met een degelijk managementsysteem beheersbaar maken. De wetgeving bepaalt vanaf welke hoeveelheid chemicaliën een managementsysteem een verplichting is en wat bedrijven dan moeten doen. Het gaat hierbij zowel om de opslag van de chemicaliën als om de processen waar ze onderdeel van uitmaken. Het ontwerp van de procesinstallatie is vastgelegd in Process and Instrumentation Diagrams. Regelmatige reviews moeten er vervolgens voor zorgen dat het ontwerp aan de veiligheidseisen blijft voldoen.

> LEES OOK: Zo ontstaan ongevallen met chemische stoffen

Procesveiligheid, dit is het en zo werkt hetWie is verantwoordelijk voor procesveiligheid?

Procesveiligheid is in eerste instantie de verantwoordelijkheid van het management van een bedrijf. Daartoe moet een bedrijf zorgen voor de implementatie van een adequaat Process Safety Management (PSM)-systeem. Bovendien moet het ervoor zorgdragen dat alle medewerkers hun rol daarin kennen. Met het oog daarop moeten werknemers een opleiding krijgen zodat zij over voldoende competentie beschikken op het gebied van procesveiligheid.

Diverse bedrijven zijn gespecialiseerd in het helpen opzetten van een passend managementsysteem en het uitvoeren van audits. Daarnaast houdt de Inspectie SZW toezicht; die controleert of het bedrijf zijn procesgevaren voldoende beheerst.

> LEES OOK: Zo werkt procesveiligheid bij BASF (casus)

Het raakvlak van procesveiligheid en arbeidsveiligheid

Procesmanagers zijn 24/7 bezig met procesveiligheid, waarbij zij waken over het productieproces en de veiligheid. Alles wat het proces aangaat valt onder de verantwoordelijkheid van deze procesmanagers. Zij zorgen ervoor dat de druk niet stijgt, een machine automatisch stopt, een installatie niet ontploft of corrodeert. Ook dragen de procesmanagers zorg voor het op tijd uitvoeren van HAZOP (Hazard and Operability)-studies.

Maar hun scherpe aandacht voor veiligheid en risico’s gaat niet alleen uit naar hun omgeving, de tanks en leidingen vol gevaarlijke stoffen met overal kritische regelsystemen. Zij  moeten ook bij voortduring alert zijn op hun omgeving om hun eigen veiligheid en die van collega’s te waarborgen. Daar raken hun werkzaamheden aan die van de arbeidsveiligheidsdeskundigen.

> LEES OOK: Bij Bilfinger staat procesveiligheid bovenaan (casus)

Procesveiligheid, dit is het en zo werkt hetDe arbeidsveiligheidskundige ogen zijn gericht op zaken als veilige en begrijpelijke werkprocedures en -instructies, goede aansturing en onderricht van medewerkers en fysieke belasting en ergonomie. Op de inventarisatie en evaluatie van risico’s op de werkplek en zo mogelijk de aanpak van die risico’s. Dragen medewerkers de juiste persoonlijke beschermingsmiddelen voor de taak die zij uitvoeren? Kortom, kunnen medewerkers zoveel mogelijk veilig en gezond werken?

Bekende ongevallen in de wereld van procesveiligheid

Een senior management dat onvoldoende oog heeft voor de gevaren van chemicaliën en de beheersing daarvan, vormt een groot risico voor de veiligheid. Binnen het bedrijf voor de medewerkers, maar ook daarbuiten voor omwonenden en het milieu. In het ongunstigste geval kan zo’n opstelling leiden tot een ernstig ongeval. Een dergelijk catastrofaal incident mag dan ook nooit worden toegeschreven aan een fout van één individuele medewerker.

> LEES OOK: Fouten volgens een format met CRM

Er hebben zich in de loop van de tijd al diverse zware ongevallen voorgedaan. Een aantal daarvan zijn inmiddels erg bekend in de wereld van de procesveiligheid – en ook daarbuiten. De bekendste ongevallen hebben dikwijls geleid tot nieuwe wet- of regelgeving.

> LEES OOK: 4 tips om de risico-regelreflex te beteugelen

We noemen hier enkele van de belangrijkste ongevallen en de actie die daarop is gevolgd.

  • Flixborough 1974, gaswolk explosie: Management of Change
  • Seveso 1976, ontsnapping dioxine gaswolk: Europese wetgeving Seveso III voor procesveiligheid
  • Bhopal India 1984, vrijkomen van zeer giftige MIC: onderhoud, noodvoorzieningen
  • Piper Alpha 1988, explosie op een olieplatform: Lord Cullen-rapport, werkvergunning en noodvoorzieningen
  • Texas City Refinery 2005: Baker-report over procesveiligheidscultuur en meten van procesveiligheid
  • Buncefield 2005, olie terminal brandt af: PGS 29 voor chemicaliën in opslagtanks

Wetgeving op het gebied van procesveiligheid

Process Safety en Pocess Safety Management zijn goed gedefinieerde begrippen in de wet- en regelgeving. In Europa is de wetgeving over gevaren door grote ongevallen met chemicaliën vastgelegd in de Seveso III-richtlijn. Deze wetgeving is vertaald naar de Nederlandse Technische Afspraak NTA 8620.

Voor de praktische invulling is er de PGS 6. Dat licht de regels toe uit het Besluit risico’s zware ongevallen (Brzo) en de bijbehorende Regeling risico’s zware ongevallen die betrekking hebben op de verplichtingen voor bedrijven. Daarbij gaat het onder andere om het veiligheidsrapport en het veiligheidsmanagementsysteem.

> BEKIJK de PGS 6, aanwijzingen implementatie Brzo 2015

Afhankelijk van de hoeveelheid risicovolle chemicaliën waarmee het bedrijf werkt, valt het onder het Brzo. In dit Brzo is onder meer vastgelegd dat een bedrijf:

  • alle risico’s op het gebied van procesveiligheid moet identificeren en evalueren, waarbij het de beheersmaatregelen duidelijk beschrijft en ervoor zorgt dat die in goede conditie blijven;
  • over een goed werkend managementsysteem moet beschikken dat de kritische aspecten van procesveiligheid borgt;
  • een statistische bepaling van de risico’s voor de omgeving en betrokkenen heeft gemaakt door middel van een Kwantitatieve Risico Analyse (QRA).

 

TIP: Nyenrode collegereeks Nieuwe perspectieven op veiligheid

Procesveiligheid, dit is het en zo werkt het

Reageer op dit artikel