artikel

Werk: de stille killer

Geen categorie

Bij werkgerelateerde sterfte wordt al snel aan arbeidsongevallen gedacht. Op zich een logische gedachte. Ongevallen, zeker dodelijke, zijn zeer ingrijpende gebeurtenissen die niet zelden de pers halen. Dit geldt te meer voor overvallen met dodelijke slachtoffers, die in Nederland zo’n tien keer per jaar voorkomen. Bovendien hangen arbeidsongevallen voor honderd procent samen met het werk, en de statistiek is behoorlijk betrouwbaar (al worden bijvoorbeeld slachtoffers die eerst een maand in het ziekenhuis hebben gelegen en dan alsnog sterven, zelden gemeld aan de Arbeidsinspectie). Kortom, meerdere redenen waarom veel aandacht uitgaat naar dit soort veiligheidsrisico’s. Het aantal doden door arbeidsongevallen en geweld is echter slechts het topje van de ijsberg. Volgens de cijfers van de ILO zijn dodelijke ongevallen en geweld verantwoordelijk voor zeventien procent van het totaal aantal sterfgevallen. Voor westerse landen ligt dit percentage volgens de ILO-statistiek nog veel lager: op zo’n vijf procent. Aangezien in Nederland zeker 115 doden zijn toe te schrijven aan ongevallen en overvallen, komt een vertaling van de ILO-cijfers naar de Nederlandse situatie al aardig in de buurt van de 2500.

 

Wie op zoek gaat naar andere, wellicht belangrijker oorzaken van werkgerelateerde sterfte, komt al snel uit bij de twee hoofdoorzaken van sterfte in het algemeen: kanker en hart- en vaatziekten. Het aantal personen dat in Nederland aan kanker overlijdt, is ongeveer 39.000 per jaar. In de studie zijn alle gevallen van kanker meegewogen, omdat veel kankersoorten zich pas jaren na blootstelling aan kankerverwekkende stoffen openbaren.

 

Het bekendste voorbeeld is mesothelioom (‘asbestkanker’), een ziekte die meer dan dertig jaar kan sluimeren alvorens de (ex-) werknemer te vellen.

 

Het percentage dat aan het werk toegeschreven kan worden, verschilt sterk met de soort kanker. Voor asbestkanker is het nagenoeg honderd procent, goed voor vierhonderd slachtoffers per jaar. Maar ook bijvoorbeeld longkanker is voor een niet-onaanzienlijk deel te wijten aan het werk, bijvoorbeeld blootstelling aan lasrook, uitlaatgassen en tabaksrook. Naar schatting overlijden jaarlijks 150 werknemers, bijvoorbeeld in de horeca, als gevolg van ‘meeroken’ op het werk. In totaal hebben ongeveer twee miljoen werknemers (bijna) dagelijks te maken met gevaarlijke stoffen, dampen of gassen.

 

De hoogste schatting van het aantal kankergevallen dat aan het werk kan worden toegeschreven, bedraagt 3000. Een aantal van 1700 is realistisch. Op een totaal van twee miljoen werknemers wellicht een gering aantal, maar mensenlevens zijn iets anders dan percentages.

 

De belangrijkste doodsoorzaak in Nederland wordt gevormd door hart- en vaatziekten. Gelukkig treffen hartinfarcten en beroertes minder vaak personen onder de 65 jaar. Toch kan het aantal werknemers dat jaarlijks overlijdt aan hart- of vaataandoeningen, worden geschat op ruim 4600. Uiteraard is er bij hartaanvallen, meer dan bij bijvoorbeeld asbestkanker, sprake van een combinatie van factoren: het werk kan een rol spelen, maar ook de privesituatie of simpelweg een zwak hart. De wetenschappelijke literatuur over de relatie tussen werk en hart- en vaatziekten is echter uitgebreid en tamelijk eenduidig. Met name werkstress hangt duidelijk samen met een verhoogde kans op hart- en vaataandoeningen. Uit een recente Zweedse studie naar werkgerelateerde stress blijkt dat na een ‘high pressure deadline’ de kans op een hartinfarct zes keer groter is dan gemiddeld. In een land waarin een op de drie werknemers vaak of altijd onder hoge werkdruk werkt (hoog tempo, hoge werklast en tijdsdruk), is het niet onredelijk aan te nemen dat er flink wat hartinfarcten aan het werk zijn toe te schrijven.

 

Het percentage dat in de literatuur wordt genoemd, kent een brede marge: van ruim zes tot maximaal achttien procent. Dan gaat het dus om driehonderd tot ruim achthonderd werkgerelateerde fatale hartziekten per jaar. Zelfs de meest conservatieve schatting leert dus dat de grens aan de werkdruk regelmatig wordt overschreden.

 

In Japan kent men de term Karoshi (dood door overwerk). Blijkens het onderzoek beperkt dit verschijnsel zich echter niet tot Japan alleen.

 

Werkstress is niet alleen de oorzaak van hartinfarcten. Een onderschat risico is pesten op het werk. Blootstelling aan pesten is volgens Zweedse onderzoekers schadelijker voor werknemers dan alle andere werkgerelateerde vormen van stress bij elkaar, en een belangrijke oorzaak van zelfdoding. Jaarlijks plegen 1.250 Nederlanders in de leeftijd van 15 tot 65 jaar zelfmoord, en het is zeker niet uit te sluiten dat dit mede komt door het werk. Zweeds onderzoek geeft aan dat in de helft van de zelfmoorden geen enkele relatie met het werk kan worden gelegd, maar dat in een op de zeven gevallen werkomstandigheden de hoofdoorzaak zijn. Dan gaat het niet alleen om pesten, maar ook om bijvoorbeeld traumatische ervaringen of depressies als gevolg van psychische overbelasting. Nederlandse gegevens over de redenen voor zelfdoding zijn schaars. Uit gegevens van het CBS kan worden afgeleid dat het werk in zeker twintig gevallen per jaar de hoofdoorzaak is, maar veruit de belangrijkste oorzaak is ‘psychische aandoeningen’. Psychische stoornissen zoals depressies kunnen echter mede zijn veroorzaakt door het werk. Een studie van TNO schat het percentage werkgerelateerde psychische klachten in de WAO op veertig procent. Een schatting van honderd zelfmoorden per jaar lijkt dus niet overdreven, zeker niet voor wie weet dat in Nederland alleen al 150.000 werknemers structureel worden gepest op het werk.

 

Drie andere categorieen van sterfte zijn long- en luchtwegaandoeningen, aantasting van het zenuwstelsel, en infectieziekten. Met name longaandoeningen scoren in de meeste Europese landen in de top vijf van beroepsziekten. Te denken valt aan ademhalingsklachten als gevolg van blootstelling aan rook en stof, maar bijvoorbeeld ook aan bakkersastma. Het percentage klachten dat aan het werk wordt toegeschreven, is hoog. De meest fnuikende longaandoening, pneumoconiose (stoflongen), wordt zelfs voor honderd procent door het werk veroorzaakt. WAO’ers met de diagnose chronische luchtwegaandoeningen kunnen dit voor ongeveer veertig procent aan hun vroegere werk wijten. Voor sterfte wordt het percentage ‘werkgerelateerd’ geschat op vier tot vijftien procent.

 

Aandoeningen aan het zenuwstelsel zijn vooral bekend in de vorm van OPS, een aandoening als gevolg van blootstelling aan oplosmiddelen. Hoewel lang niet alle OPS-patienten overlijden aan hun ziekte, is dat zeker niet uitgesloten. Ook andere aandoeningen aan het zenuwstelsel kunnen door het werk worden veroorzaakt. Helaas zijn er weinig gegevens om een precieze bandbreedte vast te stellen. De Amerikaanse studie noemt een percentage van drie. Bij een totaal van drieduizend sterfgevallen per jaar is het aantal werkgerelateerde slachtoffers negentig. Gegeven het feit dat 300.000 werknemers bijna dagelijks blootgesteld zijn aan oplosmiddelen, is dit waarschijnlijk geen overdreven schatting.

 

Ten slotte is het aantal werknemers dat overlijdt aan infectieziekten (TBC, hepatitis, legionellose, virusinfecties, vergiftiging door schimmelsporen), ongeveer achttienhonderd. Welk percentage daarvan is toe te schrijven aan het werk of aan de arbeidsomstandigheden verschilt. Voor tbc wordt een percentage van vijf genoemd, voor hepatitis ongeveer een procent. Het percentage ‘werkgerelateerd’ van alle WAO-gevallen ten gevolge van infectieziekten wordt geschat op vier. WAO is nog geen sterfte, maar een bandbreedte van 1-5 procent lijkt realistisch.

 

TABEL: OVERZICHT VAN WERKGERELATEERDE STERFTE

 

Percentage werkgerelateerd

 

Conservatieve schatting

 

Ruimere schatting

 

Ongevalslachtoffers(incl. werkverkeer)

 

100%

 

110

 

110

 

Geweld

 

100%

 

15

 

15

 

Kanker

 

2,5-8%

 

1.700

 

3.000

 

Hart- en vaatziekten

 

6,3-18%

 

300

 

800

 

Suicide

 

?

 

100

 

250

 

Long- en luchtwegaandoeningen

 

4-15%

 

300

 

1.200

 

Aandoeningen aan zenuwstelsel

 

3%

 

90

 

> 90

 

Infectieziekten

 

1-5%

 

20

 

80

 

Totaal

 

2.635

 

5.545

 

 

Hoewel de cijfers zijn gebaseerd op schattingen met tamelijk brede marges, is de balans die kan worden opgemaakt, droef stemmend: zelfs de meest conservatieve schatting van ruim 2500 doden per jaar is voldoende alarmerend om opnieuw het belang van veilige en gezonde arbeidsomstandigheden te benadrukken.

 

Het probleem is echter dat er veelal sprake is van stille sterfte: de werknemer is eerst een tijd ziek voor hij overlijdt. Dat vertroebelt het zicht op de relatie tussen de ziekte en het werk. Die relatie wordt bovendien vaak over het hoofd gezien door de behandelend arts. Zelfs bedrijfsartsen hebben hier onvoldoende oog voor.

 

Daarnaast is de ziekte vaak te wijten aan een combinatie van factoren: aanleg, prive en werk. Dat mag echter geen reden zijn om de ogen te sluiten voor het feit dat veel ziekten wel degelijk zijn toe te schrijven aan het werk. Wie dat wel doet, neme het motto van Workers Memorial Day ter harte: ‘De meeste slachtoffers sterven niet als gevolg van mysterieuze kwalen of tragische ‘ongevallen’. Zij sterven omdat hun werkgever van mening was dat hun veiligheid geen prioriteit heeft.’

 

WORLD DAY FOR SAFETY AND HEALTH AT WORK

 

Op 28 april jongstleden organiseerde de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO) voor de derde keer de World Day for Safety and Health at Work – de internationale dag voor veiligheid en gezondheid op het werk. Deze dag van arbo-bewustwording is de socialepartnervariant van de zogeheten Workers Memorial Day. Workers Memorial Day werd op 28 april 1989 voor het eerst georganiseerd door de vakbeweging in de Verenigde Staten en Canada. De oorspronkelijke naam geeft duidelijker aan waar het op 28 april om gaat – het gaat niet louter om bewustwording, het gaat om herdenking van de miljoenen doden als gevolg van gevaarlijk werk en slechte arbeidsomstandigheden. Volgens gegevens van de ILO gaat het om ruim 2 miljoen dodelijke slachtoffers per jaar – 350.000 als gevolg van arbeidsongevallen, en zeker 1,7 miljoen als gevolg van beroepsziekten. De belangrijkste oorzaak van sterfte is blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Die kost, volgens de ILO, jaarlijks zo’n 440.000 werknemers het leven.

 

 

Reageer op dit artikel