Negatief werkgedrag, een frisse kijk op een oud probleem

Een onthullende kijk op wat negatief werkgedrag precies inhoudt en wie daar een rol in speelt. Dat komt naar voren uit dit gesprek tussen Orly Polak en Cokkie Verschuren over ongewenst gedrag, of specifieker negatief werkgedrag. Wat betekent dit voor de aanpak van het probleem in de praktijk?

Negatief werkgedrag, een frisse kijk op een oud probleem

In de podcastreeks Verhalen in Veiligheid praat Orly Polak elke uitzending met een expert op een specifiek werkterrein. Dit keer is dat Cokkie Verschuren, die momenteel promoveert op het onderwerp sociale veiligheid aan de VU. In dit gesprek deelt Verschuren haar inzichten in de complexiteit en nuances van negatief werkgedrag en hun implicaties op organisatiebeleid en praktijk.

Negatief werkgedrag: vijf soorten gedragingen

De reis naar het definiëren van negatief werkgedrag is fascinerend, vindt Verschuren. Na het lezen van meer dan 3.500 artikelen ontdekte zij dat termen als pesten, intimidatie, discriminatie en ander grensoverschrijdend gedrag eigenlijk overlappend gedrag beschrijven. "Het gaat allemaal over negatief gedrag."

Termen als pesten, intimidatie en discriminatie beschrijven eigenlijk overlappend gedrag”

Het interessante is dat we wereldwijd dezelfde gedragingen als negatief bestempelen. Daarbij gaat het om gedrag als slaan, dingen kapot maken, bedreigen, buitensluiten en uitschelden. Verschuren categoriseert zulke gedragingen in vijf soorten: fysiek, materieel, psychologisch, sociaal-cultureel en digitaal. Dit omdat onder bijvoorbeeld pesten, agressie en seksuele intimidatie hetzelfde gedrag wordt benoemd en het niet handig is om hetzelfde gedrag te onderzoeken onder verschillende benamingen. Alle negatieve gedragingen op het werk zijn wereldwijd in de vijf categorieën in te delen.

Aanpak negatief werkgedrag verschilt per cultuur

Opvallend is Verschurens observatie over de universele aard van negatief werkgedrag, ondanks culturele verschillen in hoe we die labelen. Juist dit verschil in interpretatie maakt haar onderzoek zo interessant.

"Overal ter wereld kunnen mensen zich negatief gedragen op werkplekken. Maar de manier waarop we dit gedrag interpreteren, verschilt per cultuur. Kennelijk bestempelen we wereldwijd hetzelfde gedrag als negatief, maar verklaren we dit in individuele geaardheid van pester of slachtoffer (zoals bij ons) of als een collectief proces van mensen onder elkaar (zoals in bijvoorbeeld Korea)."

Wereldwijd bestempelen we hetzelfde gedrag als negatief, maar verklaren we dit verschillend”

Juist deze oorzakelijke verklaringen liggen ten grondslag aan beleid en eventuele beheersmaatregelen. "Kennelijk verschilt daardoor ook de aanpak van negatief werkgedrag per cultuur en perspectief. Je kunt je dus hardop afvragen wie het bij het juiste eind heeft."

Verschuren focust op het systemisch perspectief

Een opvallend aspect van Verschurens benadering is haar focus op de systemische kant van negatief werkgedrag. Ze merkt op dat dit in jeugdsettings vaak beter wordt begrepen dan in volwassen werkomgevingen.

Uit haar onderzoek komt naar voren dat de helft van de daders ook slachtoffer is. Het beleid in Nederland lijkt dit gegeven overigens niet te weerspiegelen. Daarnaast wisselen deze rollen elkaar af. Zo kan iemand de ene keer dader, maar op een later moment juist slachtoffer zijn. "Hoe vaak komt het niet voor dat degene die op school wordt gepest het niet langer pikt, uithaalt en vervolgens dader wordt? En de oorspronkelijke dader daarmee het nieuwe slachtoffer?"

Verschuren laat daarmee duidelijk zien dat er geen gefixeerd beeld kan zijn over dader en slachtoffer. "Iemand is niet iets, iemand vertoont bepaald gedrag. In Nederland hebben we snel de neiging om iemand een etiket op te plakken. Jij bent een narcist, daarom pest je mensen op het werk. Of: jij bent een push-over, daarom word je vaker aangepakt. We moeten dit gefixeerde kijken op rollen en identiteiten loslaten om tot de bodem van dit sociale construct te komen."

Dynamiek en rollen binnen negatief werkgedrag

Daarnaast verkende Verschuren de verschillende rollen binnen negatief werkgedrag. Op basis van haar wereldwijde studie onderscheidt ze er dertien, waaronder dader, slachtoffer, verdediger en buitenstaander. Deze rollen zijn dynamisch en kunnen dus, afhankelijk van de situatie, veranderen. "Precies dat maakt negatief werkgedrag zo complex en fascinerend. Daders, slachtoffers, helpers, aanstichters en meelopers wisselen voortdurend van rol. Soms zelfs in hetzelfde conflict."

Negatieve labeling staat soms letterlijk de oplossing van een conflict in de weg”

"Wij mensen hebben de neiging om zwart-wit te denken: iemand is iets en kan dus niet iets anders zijn. Dit zorgt voor negatieve labeling, voor stereotypering, en staat soms letterlijk de oplossing van een conflict in de weg. Want: heeft iemand eenmaal het label van slachtoffer, dan speelt die geen rol in verbetering van het negatieve gedrag. Die conclusie zou zomaar onterecht kunnen zijn, omdat het slachtoffer op sommige momenten andere rollen inneemt."

Begrip motivaties cruciaal voor effectieve aanpak

Ook gaat Verschuren in haar onderzoek dieper in op waarom mensen negatief gedrag vertonen. "Macht, identiteit en het bereiken van politieke doelen zijn enkele van de mogelijke drijfveren. Begrip van de motivaties is cruciaal om het gedrag effectief aan te pakken." Deze insteek impliceert dat negatief werkgedrag niet disfunctioneel is, maar dat mensen het bewust kunnen inzetten om bepaalde doelen na te jagen.

Implicaties onderzoek voor beleid en praktijk

Dit alles leidt tot de vraag: wat kunnen we leren van de bevindingen van Verschuren? Zij suggereert een paradigmaverschuiving in de aanpak van negatief werkgedrag. Dit omvat het ontwikkelen van een onderzoeksinstrument dat zich richt op gedrag. En daarnaast niet alleen het slachtoffer ondervragen, maar ook de dader en omstanders. Verschuren pleit, kortom, voor een bredere focus die ook kijkt naar de diverse rollen van dader, slachtoffer en omstanders.

Verschuren pleit voor een bredere focus die ook kijkt naar de diverse rollen van betrokkenen”

Verschuren hoopt haar onderzoek te vertalen naar concrete acties in organisaties. Haar doel is om een dieper begrip en bewustzijn van de dynamieken van negatief werkgedrag te creëren. Dit kan leiden tot effectievere preventie- en interventiestrategieën.

Dit gesprek met Verschuren belicht de complexiteit en veelzijdigheid van negatief werkgedrag. Haar systemische benadering en de nadruk op verschillende rollen bieden een frisse kijk op een oud probleem. Dit maakt duidelijk dat een dieper begrip en een nieuwe benadering essentieel zijn voor het creëren van een veiligere en gezondere werkomgeving.

Lees meer over de studie voor de ontwikkeling van de vragenlijst door Cokkie Verschuren.

Veelgestelde vragen over de CSRD

Veelgestelde vragen over de CSRD

Voldoet jouw onderneming al aan de Corporate Sustainability Reporting Directive? Lees hier de meest gestelde vragen over verplichte...

5 best gelezen artikelen in februari

5 best gelezen artikelen in februari

Wat is er nodig om een hijsongeval te voorkomen en hoeveel bhv'ers heeft een organisatie nodig? De top 5 van de best gelezen artikelen in februari...

Vakblad Arbo - Nummer 1 - 2024

Vakblad Arbo - Nummer 1 - 2024

Vakblad Arbo nummer 1 van 2024 is verschenen. Thema van dit nummer: Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM).

Een hoop gedoe rondom een concurrentiebeding

Een hoop gedoe rondom een concurrentiebeding

Een werkneemster wordt op staande voet ontslagen nadat zij weigert een arbeidscontract te tekenen met een concurrentiebeding van vijf jaar. Is zo'n...

Slachtoffers van beroepszieken: een zielig verhaal

Slachtoffers van beroepszieken: een zielig verhaal

Het wordt steeds duidelijker dat slachtoffers van beroepsziekten in een weinig benijdenswaardige positie verkeren. Hoe kan dat toch zijn, in onze...

Ook gezonde voeding helpt bij RSI-klachten 

Ook gezonde voeding helpt bij RSI-klachten

De Internationale RSI Dag komt er weer aan. Op de laatste dag van februari wordt jaarlijks aandacht gevraagd voor deze Repetitive Strain Injury. In...

Wat houdt de SLIM-subsidie in?

Wat houdt de SLIM-subsidie in?

Als het aan de overheid ligt, blijft iedereen zich hun leven lang ontwikkelen. Dat is echter niet overal even vanzelfsprekend. Daarom is de...

Arbo Actualiteitendag: in 1 dag up-to-date

Arbo Actualiteitendag: in 1 dag up-to-date

Leren hoe je stress kunt minimaliseren, hoe AI jou kan helpen, hoe je hybride werken kunt opnemen in de RI&E en hoe je kunt samenwerken met...