Veilig gedrag en alles wat je erover wilt weten

Hoe maak je de werkvloer veiliger? Het draait daarbij niet alleen om werken met veilige machines, gereedschappen, apparaten en installaties. Minstens zo belangrijk is veilig gedrag.

Veilig gedrag en alles wat je erover wilt weten

Zaken als goede voorlichting, duidelijke werkinstructies, het juiste gebruik van apparaten en machines en regelmatig onderhoud en keuring maken de werkvloer veiliger. Veilig gedrag is een verantwoordelijkheid van werkgevers en werknemers samen. Uit ongevalsonderzoek blijkt onveilig gedrag vaak een rol te spelen bij werkongevallen. Daarbij is de compliance (regels opvolgen) van werkgevers en werknemers van belang.

Daarnaast speelt participatie een grote rol. Dit houdt in dat gezond en veilig werken bevorderen alleen kans van slagen heeft met een (pro-)actieve houding van werkgevers en werknemers op het gebied van gezond en veilig gedrag. Veilig gedrag begint bij arbeidsrisico's herkennen en erkennen dat die op de werkvloeren voorkomen. Elkaar onderling willen wijzen op onveilig gedrag is een volgende stap.

Gedrag, wat verstaan we daar precies onder?

De grootste uitdaging voor veiligheidsprofessionals is gedrag. Maar wat is nu precies gedrag? Volgens Van Dale: "de manier waarop iemand zich gedraagt", met een verwijzing naar een norm voor goed of slecht gedrag. Hetzelfde gaat op voor veilig gedrag. Veilig verwijst naar een norm op basis waarvan we gedrag als veilig of onveilig kunnen bestempelen.

Gedrag bestaat uit 3 aspecten of elementen:

  1. Een prikkel of signaal – die prikkel komt vaak van buitenaf, maar van binnenuit kan ook, denk maar aan honger of dorst
  2. De verwerking van de prikkel tot een respons
  3. Een respons. De respons is doorgaans het waarneembare gedrag en dus dat wat we meestal gedrag noemen

En veilig gedrag, wat houdt dat eigenlijk in?

Burke et al. (2002) ontwikkelden de Generieke Veiligheid Prestatie Schaal die bestaat uit 4 componenten. Deze componenten kunnen we als kenmerken van veilig gedrag beschouwen. Het gaat om:

  1. Het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen
  2. Werkpraktijken erop nahouden die risico's verlagen
  3. Gezondheids- en veiligheidsinformatie communiceren
  4. Werknemersrechten en -verantwoordelijkheden uitoefenen

Arbeidsveiligheid verzekeren of bevorderen

Burke et al. leggen duidelijk de nadruk op handelingen die de arbeidsveiligheid moeten bewerkstelligen of bevorderen. Het gaat om relatief eenvoudige regels en procedures waarbij de plicht tot uitvoering vrijwel volledig bij productiemedewerkers lijkt te liggen. Maar de regels gaan natuurlijk ook op voor leidinggevenden en het management.

Om veilig gedrag te bewerkstelligen of te bevorderen is kennis nodig van theorieën en gedragsmodellen die beschrijven hoe gedrag tot stand komt. En op basis daarvan, mogelijk te beïnvloeden zijn. Maar let op: er bestaat geen algemeen aanvaarde theorie of zienswijze voor een uitputtende beschrijving of beïnvloeding van gedrag.

Maar wat maakt nu dat gedrag veilig is?

Deze vraag is lastiger te beantwoorden. En wel omdat het een vraag is naar de norm, niet zozeer naar het gedrag. Normen zijn meestal gebaseerd op goede (of slechte) ervaringen of praktijken, die door aanhoudend succes (effectiviteit) tot norm verheven zijn.

Kortom: wat gedrag veilig maakt, kunnen we bepalen met een norm voor gedrag. Deze norm moet wel betrekking hebben op de situatie waarin het gedrag vertoond moet worden. Verder kunnen we stellen dat veilig gedrag taakgericht kan zijn (naleving) of contextgericht (participatie). Daarnaast kunnen wij met beproefde middelen maatregelen treffen, waarmee in ieder geval de 'objectieve veiligheid' vorm heeft gekregen.

Veiligheid als in het voorkomen van ongevallen

Overigens, tot nu toe hebben wij veiligheid uitsluitend geplaatst in het licht van het voorkomen van ongevallen, van narigheid. Dit is een heel traditionele benadering van veiligheid: narigheid voorkomen. Hollnagel (2014) spreekt van Safety I: kijken naar narigheid, naar wat er fout gaat (bijvoorbeeld met behulp van incidentonderzoek).

Hij plaatst daar Safety II naast: kijken naar wat goed gaat en hoe dat kan. Deze kennis kunnen wij daarna gebruiken om alles nog beter te laten verlopen. Of om een ongevalsproces voortijdig te signaleren of te onderbreken, voordat het tot narigheid leidt. En mocht dit mislukken, om zo snel mogelijk weer een crisis te boven te komen. Dit laatste noemen wij 'veerkracht' (resilience).

In elkaars verlengde: menselijk gedrag en menselijk falen

Menselijk gedrag en menselijk falen liggen in elkaars verlengde: 'Het gaat goed, totdat het fout gaat.' Vaak horen of lezen we vrij snel na een ongeval dat 'menselijk falen' de enige oorzaak was.

Het begrip human error of menselijk falen is daarom een beladen begrip. Want een ongevalsonderzoek is betrekkelijk snel af te ronden met het aanwijzen van een 'onoplettende' operator die een fout heeft gemaakt. Dat maakt de keuze voor een vervolgactie ook tamelijk eenvoudig: een nieuwe procedure opstellen (of de bestaande aanpassen), de persoon in kwestie bijscholen of – en dat is veel radicaler – de 'schuldige' ontslaan.

Blame-culture is killing voor veilig gedrag

In sommige branches is sprake van een duidelijke blame-cultuur. In de zorg, bijvoorbeeld. Gaat er in een operatiekamer iets mis? Dan is al snel de vraag: wie is verantwoordelijk? Oftewel: wiens schuld is het? De angst voor kritiek die deze cultuur voortbrengt, heeft volgens prof. dr. Jop Groeneweg een negatieve invloed op het veilige gedrag van werknemers. Zo melden zij bijvoorbeeld minder incidenten en (bijna-)ongevallen.

Perspectieven op gedrag en beïnvloeding van gedrag

Zoals gezegd bestaat er geen algemeen aanvaarde theorie of zienswijze voor een uitgebreide beschrijving of beïnvloeding van gedrag. Op gedrag in relatie tot veiligheid zijn meerdere perspectieven mogelijk. Ieder perspectief brengt eigen inzichten met zich mee om gedrag te begrijpen. En daarmee eigen methoden om gedrag in kaart te brengen en manieren om gedrag te beïnvloeden.

Bronnen: Gedrag en veiligheid, Veiligheidsfabels 1-2-3www.arboportaal.nl

Ongeval in liftput, dood door schuld of vrijspraak? 

Ongeval in liftput, dood door schuld of vrijspraak?

Dood door schuld, dat is het verwijt aan een werkgever na een dodelijk arbeidsongeval in een liftput. De werkgever vindt dat er sprake is van een...

Een dodelijk arbeidsongeval als harde les

Een dodelijk arbeidsongeval als harde les

Na een dodelijk arbeidsongeval wordt een werkgever strafrechtelijk veroordeeld voor overtreding van de Arbowet en dood door schuld. Vindt het hof dit...

Het ontwerp van de knoppen 

Het ontwerp van de knoppen

Kijken naar de context van het werk is veelomvattend. Meer oog hebben voor het ontwerp bijvoorbeeld kan interessante inzichten opleveren voor risico-...

Terechte boete na val door plafond?

Terechte boete na val door plafond?

Een werkgever krijgt een boete vanwege een val van een werknemer door het plafond van een sporthal. De werkgever betwist of het arbeidsongeval hem te...

Inspecteurs André van Vliet en Leo van der Sanden. Foto: Petra Platschorre/Cobouw

Onverwachte inspecties bouwplaatsen in de strijd tegen hijsongevallen

Het gaat nog te vaak mis bij hijswerkzaamheden, vindt de Nederlandse Arbeidsinspectie. Daarom zoeken inspecteurs bij onaangekondigde controles naar...

Graafwerkzaamheden? Neem maatregelen tegen instortingsgevaar

Graafwerkzaamheden? Neem maatregelen tegen instortingsgevaar

Het grootste risico bij het graven van putten en sleuven is dat ze instorten. Dat is akelig als er iemand in staat, laat dit ongeval zien....

Exitgesprek vult bibliotheek van ervaringen

Exitgesprek vult bibliotheek van ervaringen

Een goed gevulde boekenkast is niet alleen een verzameling boeken, maar ook de stolling van talloos veel jaren noeste arbeid. Kennis en inzicht...

4 jaar procederen voor letselschade, kan dat niet anders?

4 jaar procederen voor letselschade, kan dat niet anders?

Een zorgverlener steekt haar ziel en zaligheid in haar beroep. Vervolgens krijgt ze klappen van een agressieve bewoner. Vanzelfsprekend toch dat haar...